August 12, 2022

ՄԻՇՏ ԳԱԼԻՍ ԿԱՆԳՆՈՒՄ ԵՆՔ ՄԻ ԿԵՏԻ

Արմեն Հարությունյան. ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան

Պարոն Հարությունյան, վերջին շրջանում ղրղզական դեպքերից հետո թե իշխանության, թե ընդդիմության ներկայացուցիչները ղրղզական սցենարի զարգացում մեր երկրում հնարավոր չեն համարում:  Ըստ Ձեզ` հնարավո՞ր են նման զարգացումներ, թե՞…

Որպես պետականագետ` այստեղ երկու հարց կառանձնացնեի. առաջինը` եթե խոսում ենք դասական հեղափոխության մասին, տվյալ դեպքում դա լինում է այն երկրներում,  որտեղ հասարակությունն իրեն կողոպտված է զգում, սոցիալական արդարություն գոյություն չունի, հասարակությունը օտարված է ղեկավարման պրոցեսից (թեև Սահմանադրության մեջ գրված է, որ իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին), քաղաքական, տնտեսական համակարգերը որևէ ընդհանրություն չունեն մարդու իրավունքների հետ և այլն: Իհարկե, այս ամենը կարող է լինել, բայց հեղափոխություն չլինել կամ հեղափոխական վիճակ չառաջանա` կապված տվյալ երկրի մշակութային, մենթալիտետային որոշակի առանձնահատկությունների հետ: Բայց եթե այս չափանիշներից ելնենք, կարծում եմ, որ բոլոր պոստսովետական երկրներում էլ պոտենցիալ կա, որ նման իրավիճակ լինի, բոլորն էլ ռիսկային գոտում են, պարզապես որոշ երկրներում ավելի սուր` իրենց  ինչ-ինչ առանձնահատկություններից ելնելով, իսկ որոշ երկրներում` ոչ: Դրան նպաստում է նաև հասարակության սոցիալական ստրուկտուրիզացիան. միջին խավ կոչվածը պարզապես ինքնանպատակ չէ, այն երկրում ապահովում է ինքնուրույն մտածող և գործող մեծամասնություն, որը ապահովում է նաև երկրի կայունությունը, իսկ եթե նաև տնտեսական բևեռացում կա, և կան շատ հարուստներ, որոնք այդ մարդկանց առջև հարստացել են այդ մարդկանց արածը կողոպտելով կամ իշխանության մեջ լինելու միջոցով, իսկ մնացած հիմնական մասսան էլ մի կերպ օրվա հաց է ման գալիս, միջին խավն էլ շատ փոքր է, սա էլ պարարտ հող է հեղափոխության համար, այսինքն` պարարտ հողը կա, ուրիշ բան, որ դա չի հասնում կուլմինացիայի, տեղեր կա, որ հասնում է:

Այստեղ շատ կարևոր է մարդկանց կամքի ինտենսիվությունը, դա մշակույթի տեսակետից շատ կարևոր հանգամանք է, և ընտրությունների ժամանակ է երևում. դու կարող ես ունենալ 70 տոկոս կողմնակից, բայց նրանից քեզ համար միայն 20 տոկոսն է պատրաստ դուրս գալ փողոց, դու կարող ես 30 տոկոս կողմնակից ունենալ, բայց 30 տոկոսն էլ քեզ համար փողոց դուրս եկող են: Այսինքն` այստեղ կարևոր է կամքի արտահայտության ինտենսիվությունը: Նմանատիպ երկրներում միանշանակ է, որ հասարակության մեծամասնությունը  փոփոխություն կցանկանա, բայց թե քանիսն են պատրաստ ինչ-որ քայլերի գնալ, փողոց դուրս գալ, սա ուրիշ հարց է, և հետո` ով ումով փոխարինել… և այսպես շատ հարցեր կան:

Պարոն Հարությունյան, Ձեր կարծիքով, հիմա մենք ո՞ր տոկոսի մեջենք մտնում` 70, թե՞ 30:

Մենք միջին ենք, մեզ մոտ հեղափոխության մասին խոսելը ճիշտ չի լինի`կապված մի շարք առանձնահատկությունների հետ: Վերը նշված բոլոր հանգամանքները մեզ մոտ կան, բայց դրա հետ մեկտեղ մենք ունենք նաև ազգային խնդիրներ, աշխարհաքաղաքական բարդ իրավիճակ. այսինքն` հեղափոխության գնալը ինչ-որ տեղ նաև արկածախնդրության հետ է կապված, և ես այդպիսի նախ արկածախնդրությանը պատրաստ առաջնորդ  կամ քաղաքական ուժ չեմ տեսնում, և երկրորդ` մեզ մոտ փորձեր են արվում, համենայն դեպս խոսակցություններ են գնում օլիգարխիաների, մենաշնորհային տնտեսության սահմանափակման: Եվ նաև համարձակություն վերցնեմ ինձ վրա ասելու, որ հայ ժողովուրդը կամքի ինտենսիվության տեսակետից այդպես հզոր ինտենսիվություն ցուցադրող ժողովուրդ չի եղել: Մենք այն ժողովուրդներից չենք, որ եթե նույնիսկ հեղափոխության պայմաններ կան, խնդիրների լուծման ճանապարհը հեղափոխության մեջ տեսնողները, ըստ իս, փոքրամասնություն են: Մեծամասնությունը խնդիրները տեսնում են, բայց դրանց լուծումներն այլ ձևով` էվոլյուցիոն ճանապարհով են տեսնում: Այնուամենայնիվ, մեզ մոտ իշխանությունները լուրջ խնդիրներ ունեն լուծելու, որովհետև երկար էլ այսպես չի կարող մնալ, սոցիալական արդարությունը պետք է վերականգնել: Այսօր շարքային քաղաքացու թե սոցիալ-տնտեսական, թե բարոյական վիճակը, թե սեփական պետության նկատմամբ վստահության մակարդակը բավական ցածր է, և այստեղ պետք է դա բարձրացնել, այլ ոչ թե հնարավոր ալտերնատիվ ուժերի մակարդակում իջեցնել: Դա է խնդիրը, և մենք այդ տեսակետից պետք է մտածենք, որովհետև Հայաստանի համար Կիրգիզիայի դեպքերը կարող են շատ աղետալի լինել, և նաև աշխարհաքաղաքական տեսակետից մենք պետք է ամեն ինչ անենք, որ դրան չհասնի:

Դուք նշեցիք, որ մեր իշխանությունը մոնոպոլիայի դեմ պայքարելուփորձեր է անում, բայց օրինակ հնարավո՞ր է արդյոք լուծել խնդիրնայն պայմաններում, երբ բարձրագույն պաշտոնները ևպատգամավորական մանդատները կառավարության մեջպատկանում են հենց խոշոր սեեփականատերերին: Պատկերացնո՞ւմեք` իրենք իրենց սահմանափակեն:

Իշխանություն ասելով պետք չէ միանշանակ միայն սեփականատերերին հասկանալ: Իշխանությունն ունի իր քաղաքական բաղադրիչը, որն առանձին է: Իհարկե, նմանատիպ մարդիկ մեծ ազդեցություն ունեն, բայց եթե նրանք նաև քաղաքականության մեջ են մտնում, նրանք սկսում են քաղաքական կատեգորիաներով մտածել և հասկանում են, որ երկար այսպես շարունակվել չի կարող: Ամեն դեպքում, իրենք գիտեն պրոբլեմների բեռը: Սա կարևոր է, որովհետև բոլոր երկրներն էլ, որոնք այսօր ժողովրդավարական են և այդ խնդիրները լուծել են, ինչ-որ մի փուլում նրանց քաղաքական, տնտեսական էլիտան ինքն է դա գիտակցել, որովհետև կամ դու ես անում, կամ հիանալի հասկանում ես, որ այստեղ կարող է վաղ թե ուշ ընդզվում առաջանալ: Երկրորդ, իմ խորին համոզմամբ` իշխանության քաղաքական բաղադրիչը պետք է զատվի տնտեսականից, և արդեն սկսել են դրա մասին խոսել, ինչը վկայում է  այն մասին, որ այդ ուղղությամբ մտածում են:

Բայց խոսելը մեկ բան է, կյանքի կոչելը` մեկ այլ:  Երկու տարի է` խոսում են դրա մասին, բայց որևէ տեղաշարժ չկա:

Այսօր ես գիտեմ, որ խոսակցություն էր գնում, որ օրենսդրական փոփոխություններ անեն, և ռեալ խոշոր սեփականատերերը Ազգային ժողով չմտնեն: Դրա մասին թե Ազգային ժողովում, թե կառավարությունում են խոսակցություններ սկսվել: Այսինքն` խոսակցությունները թեկուզ մեկ տարի է շրջանառության մեջ են մտել, ինչը ցույց է տալիս, որ կարևորը` խնդիրը հասկացան:

Հատկապես 2008-ից հետո՞ սա հասկացան:

2008-ից առաջ էլ էր դա հասկացվում, 2008-ը պատահական բան չէր, դա կարող էր ավելի փոքր մասշտաբի լիներ և զոհեր չլինեին, և կարող էր ավելի մեծ մասշտաբի լիներ, բայց որ նմանատիպ ինչ-որ բան էր հասունանում (այդպիսի բաները հանկարծակի չեն լինում), եթե հասարակության մեջ պահաջարկ չի առաջանում, երբևէ որևէ մեկը չի կարող հասարակությանը հավաքել և տանել այդպիսի վիճակի մեջ դնել: Մենք պետք է հասկանանք, որ նմանատիպ պրոցեսներում կան և օբյեկտիվ, և սուբյեկտիվ գործոններ: Եթե օբյեկտիվ գործոնը վերանա, մեխանիկորեն սուբյեկտիվ գործոնն էլ չի լինի: Մեր քաղաքական մշակույթի ամենամեծ խնդիրը կայանում է նրանում, որ մենք ի սկզբանե նեգատիվի շուրջը միավորման ճանապարհով գնացինք` սկսած Խորհրդային Միության փլուզումին մենք նեգատիվի շուրջը միավորվեցինք, այսինքն` ընդդեմ ինչ-որ բանի ենք շարունակում մենք միավորվել, և դեռ պոզիտիվի շուրջը հանուն ինչ-որ բանի միավորումը դեռ այդքան լավ չի ստացվում, քանի որ հասարակությանը մենք դրան ենք սովորեցրել, որ եթե ինչ-որ խնդիր պետք է լուծենք, անպայման պետք է մի նեգատիվ իրավիճակ ստեղծենք եղածի նկատմամբ, որ դա մարդկանց մոտ հետաքրքրություն առաջանցի. դա անում եմ նաև ԶԼՄ-ները, ինչն ամենավտանգավոր բանն է: Մեր Սփյուռքի մեջ էլ կոնսոլիդացնողը եղեռնն է, էլի նեգատիվ: Մենք դեռ չենք ստեղծել պոզիտիվ ինչ-որ բան, թեկուզ հայապահպան դրական ինչ-որ հարցի շուրջ կարողանայինք նույն լիցքով, նույն հզորությամբ կոնսոլիդացնել մարդկանց: Ոչ թե ընդդիմությունն ընդդեմ իշխանության փորձի հասարակությանը կոչ անել, այլ հանուն ինչ-որ մի գաղափարի, շատ ավելի լավ բացատրի, թե ինչու ավելի լավ կլուծի խնդիրները, քան իշխանությունը:

Նույնն էլ իշխանությունը պետք է փորձի` ոչ թե համատարած բոլորին հեղինակազրկի, որպեսզի բոլորին հեղինակազրկելու պայմաններում իշխանության ուժը հզոր լինի, այլ իր հերթին ինքն էլ պետք է պոզիտիվի շուրջը կարողանա ժողովրդին համախմբել: Ընդ որում` իշխանության համար  ավելի դժվար է, որովհետև այստեղ ոչ միայն խոսքն է պետք, այլ նաև գործը: Եվ եթե ես ասում եմ, որ ինձ թվում է` ինչ-որ տեղ որոշակի բեկում կա, իշխանությունը փորձում է դեռ էլի նեգատիվի` ընդդեմ օլիգոպոլիաների, բայց կամաց -կամաց ինչ-որ սոցիալական արդարության, ինչ-որ գաղափարներ են հնչում, որ տնտեսական և քաղաքական էլիտան պետք է առանձնանա, նաև այն, որ այդ սեփականատերերն Ազգային ժողովում այլևս չպետք է լինեն և այլն:

Նմանատիպ քայլեր կարծես թե սկսել ենք նկատվել նաև ընդդիմության մոտ. արդեն  ծրագրեր են առաջարկվում, կարող է ես այդ ծրագրի հետ համաձայն չլինել, բայց տենդենց եմ տեսնում, և դա շատ կարևոր է, թող ամեն մեկը պոզիտիվ գաղափարի շուրջը իր կողմնակցներին հավաքի, և ով այդ հարցում ավելի հմուտ կլինի, նա էլ կհաղթի, բայց, կրկնում եմ, պոզիտիվի շուրջ: Հակասությունը թշնամության չպետք է վերածվի: Այստեղ իհարկե շատ բան կախված է իշխանությունից, որովհետև ռեսուրսները նրա ձեռքում են: Դա է պատճառը, որ ես այդքան սուր արձագանքեցի ոստիկանապետի այդ արտահայտությանը: Այստեղ ավելի խորը մշակութային խնդիր կա, և պետք է նշեմ, որ ցավոք, ոստիկանապետն այդքան խորը չէր մտածել. ես սաղմնային վիճակում քաղաքական մշակույթի մեջ դրական բաներ եմ տեսնում, իսկ ինքը տանում է էլի նեգատիվի մեջ:

«Քաղաքական էլիտա» արտահայտությունը օգտագործեցիք,շատերը նշում են, որ այն որպես այդպիսին մեզանում չկա, եթելիներ, ասենք Ալիկ Սարգսյանը գոնե կիմանար, որ հեղափոխությունըչի ճնշվում, կամ հեղափոխությունը և հեղաշրջումը տարբեր բաներեն:

Ռեալ, լուրջ քաղաքական էլիտա աշխարհում ընդամենը մի քանի  պետություններ ու ժողովուրդներ ունեն, 7-10 երկիր հազիվ լինի: Քաղաքական էլիտան հանկարծակի մի տեղից չի ձևավորվում: Այն ենթադրում է երկարատև լուրջ քաղաքական-իրավական ավանդույթների ձևավորում: Մենք չէինք էլ կարող այդ մակարդակի էլիտա ստեղծել, և միշտ էլ կապիտալի կուտակման սկզբնական փուլում այդ խնդիրները կան Հայաստանում, պարզապես որպես մարդու իրավուքների պաշտպան` ես նշում եմ, որ կարծես թե հասունացել է այն պահը, որ կապիտալի նախնական կուտակման փուլը պետք է վերանա, և խաղի կանոնները պետք է ավելի թափանցիկ դառնան, պետք է ավելի մոտենանք պետությանը: Եվ արդեն ժամանակն է, որ քաղաքական և տնտեսական բաղադրիչներն առանձնանան, չպետք է այդ երկու էլիտաները համընկնեն: Վերջապես, Քրքորյանն ու Սորոսը Միացյալ Նահանգներում  հստակ տնտեսական էլիտայի ներկայացուցիչներ են: Այսօր մենք դա պետք է տեսնենք Հայաստանում:

Դուք նշում եք, որ կարծես ուզում են պոզիտիվի շուրջը համախմբել,բայց արդյոք չեք նկատում, որ Հայաստանում գնալով հարցերըլուծվում են զենքի ուժով, որ պետության մեջ օրենսդրական,քաղաքական մեխանզիմները կորցնում են իրենց ուժը: Մանավանդվերջին շրջանի «ռազբորկաները»: Այդ ճգնաժամն արդյոք չիխորացել:

Մենք այդ բոլորը տեսնում ենք: Գիտեք, դա միշտ էլ այդքան խորն է եղել: Ընդհանուր համակարգի տեսակետից ոչինչ այդքան կարդինալ չի փոխվել: Ինչ-որ միտումներ ենք պարզապես տեսնում, գուցե ես շատ եմ ցանկանում դա տեսնել և դրա համար եմ տեսնում: Պարզապես նախկինում մենք հազիվ թե տեսնեինք իշխանական շրջանակներում օլիգապոլիաների մասին խոսակցություններ, իսկ խոսքը պետք չէ թերագնահատել, այն շատ կարևոր է և խոսքից հետո է գործը սկսվում: Չնայած մարդիկ կան, որ այդ կապը չեմ հասկանում, ասում են` մենք գործի մարդ ենք, խոսքի մարդ չենք: Եթե մենք խոսքի հետ գրագետ վարվել իմանայինք, մարտի մեկ էլ չէր լինի, այսինքն`եթե մարդիկ իրար հետ գրագետ խոսելու հնարավորություն ունենային, իրար նկատմամբ հարգալից վերաբերմունք ունենային, այդ դեպքում բացասականն այդքան չէր ծայրահեղանա, և կոնստրուկտիվ համակարգ կառաջանար: Եվ քանի որ գրագետ, հավասարակշռված խոսքի մշակույթը չկար, դրա համար էլ նեգատիվը վերածվեց դրան: Խոսքը շատ լուրջ կատեգորիա է:

Մեզ պետք է միավորի մեր իսկ վերաբերմունքը մեր քաղաքացու իրավունքների նկատմամբ: Եթե մենք ուզում ենք, որ մեր ժողովուրդը պայքարող դառնա իր ազգային խնդիրների համար և գրագետ պայքարող, մենք պետք է նպաստենք, որ մարդիկ շատ լինեն և պայքարող լինեն ամեն հարցում` թե իրենց իրավունքների և թե ազգային խնդիրների, բայց  եթե իշխանությունն իր կոմֆորտի համար փորձում է մարդկանց պայքարող չսարքել, այդ մարդը սովորում է պայքարող չլինել նաև ազգային հարցերով: Մենք դրանով արդեն դատապարտում ենք պասիվ վերաբերմունքի աշխարհաքաղաքական խնդիրների նկատմամբ: Դրա համար եմ ասում` մարդու իրավունքը և ազգային անվտանգության խնդիրներն օրգանապես փոխկապակցված են, ինչ մշակույթ ձևավորում ես, այն էլ «հնձում» ես: Եվ երկրորդ` մենք իրար ինչքան սիրենք, հարգենք, այնքանով ավելի միասնական կլինենք. սա էլ ընդդիմության դեպքում:

Պարոն Հարությունյան, մեր քաղաքական գործիչներից շատերըասում են, որ մինչև չլուծվեն արտաքին խնդիրները, մենք որպեսպետություն չենք զարգանա:

Ով էլ դա ասած լինի, ես համաձայն չեմ, որովհետև արտաքին և ներքին խնդիրները փոխկապակցված են. որքան ներքին հարցերն ավելի լուծված` այնքան արտաքին հարցերում ավելի ունակ խնդիրներ լուծելու, որքան չլուծված` այնքան այնտեղ ավելի թույլ:

Արդյոք իշխանության կողմից մի դրական, պոզիտիվ քայլ չէր լինի 14քաղբանտարկյալներին ազատ արձակելը: Ձեր ասած նեգատիվն էլկմեղմվեր, այս դեպքում ինչպե՞ս հավատալ իշխանություններին:

Ես հիմա որպես մարդու իրավունքների պաշտպան խորհում եմ Ձեզ հետ… Խորենացին շատ հստակ էր ասում` մեր պետականությունը կործանվեց մեր տգիտության, իրար նկատմամբ ագրեսիվության պատճառով, որի պատճառով վրդովեցրին կայունությունը: Պատմության մեջ միշտ եղել էր, որ մենք եկել, հասել ենք մի կետի, որ պետք է քայլ անենք ու չենք կարողացել, և պատմությունը միշտ 21-րդ դարում էլ բերում է այդ կետի վրա կանգնեցնում, ասում է` դուք որպես միավոր միշտ այս կետին հասել եք ու առաջ չեք գնացել: Մենք հանուն պետականության պետք է այդ քայլն անենք: Այդ տեսակետից դեռ որ ոչ իշխանությունը, ոչ էլ ընդդիմությունն այդ քայլը չեն արել, ես դեռ այդ պատրաստվածությունը չեմ տեսնել, որովհետև համաներումը դրական քայլ էր, բայց պարզվում է` բավարար քայլ չէր, որ կոնսոլիդացիա արվեր, մյուս կողմի համար համաներումը տոտալիտար ժխտվում է ընդդիմության կողմից, սա էլ ճիշտ չէ: Եվ արդյունքում պետականության բնազդը դեռ չի կարողանում ձևավորվել և դոմինանտ լինել: Այսինքն` մինչև չվերանա այն մշակույթը, ըստ որի` երբ ընտրություններին հաղթողը ստանում է ամեն ինչ, պարտվողը կորցնում է ամեն ինչ, այս տոտալիտար համակարգից մինչև չանցնենք, ոչ մի հարց չի լուծվելու:

Մենք բոլորս էլ մի նավի մեջ ենք, մարդիկ էլ պետք է հասկանան, որ հազար տարի չեն ապրելու և մի քիչ իրար նկատմամբ ավելի սիրով պետք է լինեն և դրական էմոցիաների դաշտ ստեղծեն:

ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ

lragir.am

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


4/AAB0Q2qi2hC5WMFScWsapOW0d1ypdvjHSDFgUciTQjW7ImoDTCNLGO4