December 1, 2021
News Ticker

Ô±Õ¯Õ¶Õ¡Ö€Õ¯ 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¤Ö€Õ¡Õ¶ Õ¶Õ¡Õ­Õ¸Ö€Õ¤Õ¸Õ² Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԷՋԵՐԻՑ… 

Ô±Õ¯Õ¶Õ¡Ö€Õ¯ 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¤Ö€Õ¡Õ¶ Õ¶Õ¡Õ­Õ¸Ö€Õ¤Õ¸Õ² Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶

                                                                                                                                           Ô¿Õ¡Ö€Õ¸ Õ€Õ¡Õ¯Õ¸Õ¢ÕµÕ¡Õ¶

Պատմությունը մեծ մասամբ գրում են հաղթողները: Մեր պարագայում մի ժամանակ դա Սովետական իշխանություններն էին, իսկ այսօր նրանց վերացումից հետո պատմությունը 180 աստիճանով վերաշարադրվում եւ վերագնահատվում է նրանց գաղափարական գրեթե բոլոր հակառակորդների կողմից:

Այստեղ են ասել, «Եզը, որ ընկնում է դանակավորները շատանում են»:

 Ô»Õ½Õ¯ Õ¼Õ¥Õ¡Õ¬ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ«Ö€ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ ÕºÕ«Õ¿Õ« մատուցել Õ°Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ«Õ¶Õ½ Õ¡Õ¶Õ¡Õ¹Õ¡Õ¼ Õ¥Ö‚ անկողմնակալ՝  Õ°Õ«Õ´Õ¶Õ¾Õ¡Õ® Õ£Õ«Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ©Õ¸Õ¤Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¾Ö€Õ¡:

ÕŠÕ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ½ Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Õ¡Õ¯Õ¶Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¤Ö€Õ¤Õ¡ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼Õ¨ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶ Ö…Ö€Õ¾Õ¡ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ³Õ£Õ¶Õ¡ÕªÕ¡Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ«Ö€Õ¡Õ¾Õ«Õ³Õ¡Õ¯Õ¨ Õ¥Ö‚ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö€ կուսակցությունների Õ¥Ö‚ կառույցների  Õ¡Õ¶Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Ö€ մոտեցումը Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ·Õ¡Õ°Õ¥Ö€Õ« Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ´Õ¢ Õ¸Ö€Õ¤Õ¥Õ£Ö€Õ¡Õ® Õ¡Õ¶Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¿Õ¥Õ½ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶ Õ§:

Õ„Õ« կողմից Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¸Õ¿ Õ£Õ«Õ·Õ¥Ö€ Õ¬Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ«, Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¢Õ¼Õ¶Õ« Õ¦Õ¡Õ¾Õ©Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚  Õ£Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ¦Õ£Õ¸Ö‚ÕµÕ¶  «փրկիչների» Õ¯Õ¸Õ¹Õ¥Ö€Õ¨, Õ´ÕµÕ¸Ö‚Õ½ կողմից՝ Ö…Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ´Õ¸Õ¬Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¤Ö€Õ¸Õ· դարձրած՝ Õ½Õ¿Ö€Õ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¶Õ¡Õ¦Õ¡Õ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ¸Ö‚Ö€Õ«Õ· ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿  Õ¶Õ¸Ö€ Õ´Õ«Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ½Ö€Õ¿Õ­Õ¡Õ¼Õ¶Õ¸Ö‚Õ¯Õ¨:

Ականջ է ծակում դավաճանի ու դավաճանների որոնումները, հատկապես այն ուժերի կողմից ովքեր վախ ունեն հենց իրենք արժանանալու այդ սարսափելի կոչմանը:

Ô±ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ´Õ«Õ·Õ¿ Õ§Õ¬ Õ°Õ¡Ö€Õ¾Õ¡Õ®Õ¥Õ¬ Õ¥Õ¶ Õ´Õ¥Ö€ ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, Õ­Õ¡Ö€Õ­Õ¬Õ¥Õ¬ ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ«Õ´Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ ունեցել Õ¥Õ¶ ցավալի Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Ö„Õ¶Õ¥Ö€: ÕˆÖ‚Õ½Õ¿Õ« Õ°Õ¡Ö€Õ¯ համարեցի, Õ¸Ö€ÕºÕ¥Õ½ հիշեցում Õ£Ö€Õ¥Õ¬ 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶: Սակայն ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¡Õ¬Õ¥Õ¬Õ« Õ¹Õ§Ö€ Õ¬Õ«Õ¶Õ« Õ¥Õ©Õ¥ Õ¹Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶Ö„ Õ¡ÕµÕ¤ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ¡Õ­Õ¡ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ հանդիսացող  1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ½ Õ¥Ö€Õ¯Õ¸Ö‚ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ«Õ»Õ¥Ö‚ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¡Õ® Õ¿Õ¡Õ½ Õ¡Õ´Õ½ÕµÕ¡ ժամանակամիջոցին:

Ունենալով իմ սեփական համոզմունքը, աշխատել եմ այստեղ պատմությունը շարադրել բոլոր կողմերի տեսակետների լայն եւ ընդարձակ մեջբերումներով՝ հիմնական եզրակացությունը թողնելով ընթերցողին: Վստահ եմ շատերին՝ հատկապես մեր երիտասարդությանը Սփյուռքում եւ Հայաստանում օգտակար կլինի:

***

Ô±Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶ Õ´Õ¡Õ½.

Õ€Õ¸Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ°Õ¥Õ²Õ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶, Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ€Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ¸Ö‚Õ´, Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶

Հայ ժողովրդի պատմական օրհասական պահերից մեկն է 1921 թվականի այսպես կոչված փետրվարյան ապստամբությունը, խռովությունը կամ արկածախնդրությունը:

Õ„Õ¥Õ¦ Õ°Õ¸Ö‚Õ¦Õ¸Õ² ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցան Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¶ÕºÕ«Õ½Õ« Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€, Õ¸Ö€Õ¸Õ¶Ö„ Õ¸Õ¹ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ«Õ¶ Õ¥Ö‚ ունեցան Õ¿Õ¥Õ²Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ ազդեցություն՝ Õ¡ÕµÕ¬ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ´Õ¡Ö€Õ¤Õ¯Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ¦Õ¡Ö€Õ¡Õ´ÕµÕ¡ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ» ունեցան իրենց Õ¤Õ¥Ö€Õ¶ Õ¸Ö‚ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨…

Ցարական Ռուսաստանում 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխությունը ցնցեց աշխարհը: Փոխվեց մինչ այդ տեղի ունեցող միջպետական եւ դաշնակցային հարաբերությունների եւ դասավորումների (բլոկների) շարքերը: Մի կողմում կանգնած էին աշխարհի գերհզոր տերերը եւ նրանց հարող պետություններն ու քաղաքական կուսակցությունները, մյուս կողմից Ռուսաստանում նոր իշխանության հասած Խորհրդային պետությունը:

Ô¿Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½Õ¨ Õ¬Õ«Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ°Õ½Õ¯Õ¡ÕµÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ Õ‘Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Ռուսաստանի ծայրամասերից Õ´Õ¥Õ¯Õ¨, վրաց Õ´Õ¥Õ¶Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ«, Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„ Õ¡Õ¤Ö€Õ¢Õ¥Õ»Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ´Õ¸Ö‚Õ½Õ¡Õ¾Õ¡Õ©Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¥Ö‚ Õ€Õ¡Õµ Õ€Õ¥Õ²Õ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Դաշնակցության Õ£Õ¬Õ­Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ անջատվեց Ռուսաստանից Õ¥Ö‚  Ô¹Õ«Ö†Õ¬Õ«Õ½Õ¸Ö‚Õ´ 1918 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€Õ« 24–ին ստեղծվեց Õ¡ÕµÕ½ÕºÕ¥Õ½ Õ¯Õ¸Õ¹Õ¾Õ¡Õ® Ô¿Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Սեյմը:

Թուրքիային ձեռ էր տալիս Կովկասի անջատումը Ռուսաստանից, ուստ անմիջապես ճանաչեցին Սեյմի անկախությունը: Սակայն Սեյմի կյանքը երկար չտեւեց:

Միմյանց Õ¹Õ§Õ«Õ¶ Õ¾Õ½Õ¿Õ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ´ Õ¾Õ¥Ö€Õ¸Õ¶Õ·ÕµÕ¡Õ¬ Õ¥Ö€Õ¥Ö„ Õ¡Õ¦Õ£Õ¥Ö€Õ« ներկայացուցիչները Õ¥Ö‚ Õ·Õ¸Ö‚Õ¿Õ¸Õ¾ սկսվեց Õ¡Õ¦Õ£Õ¡Õ´Õ«Õ»ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Õ¶Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Õ« Õ¯Õ¼Õ«Õ¾Õ¶Õ¥Ö€Õ¨: Նրանց միացնող Õ£Ö€Õ¥Õ©Õ¥ Õ´Õ«Õ¡Õ¯ Ö…Õ²Õ¡Õ¯Õ¨ Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Ռուսաստանի Õ¤Õ¥Õ´ Õ´Õ«Õ¡Õ½Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¡Õ·Õ«Õ¶Ö„Õ¶ Õ§Ö€, բայց Õ¶Õ¥Ö€Ö„Õ«Õ¶ հարցերում ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¡Ö„Õ¡Õ¶Õ¹ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¨ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Ö€ Õ«Ö€ Õ®Ö€Õ¡Õ£Ö€Õ¥Ö€Õ¨… Ô±ÕµÕ½ Õ¥Ö€Õ¥Ö„ բաժան–բաժան Õ¥Õ²Õ¡Õ® կուսակցությունների Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Õ® Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¤Õ¥Õ´ ÕºÕ¡ÕµÖ„Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯ÕµÕ¡Õ¶ Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ կուսակցությունը՝ Ô¿Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Ö‚Õ½ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ«Ö€ Õ°Õ¥Õ²Õ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨:

Շուտով լուծարվում է Սեյմը եւ մեկը մյուսի ետեւից 1918 թվականի մայիսին անկախություն են հռչակում Վրաստանը, Ադրբեջանը եւ ապա Հայաստանը:

Õ“Õ¡Õ½Õ¿Õ¸Ö€Õ¥Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¢Õ¡ÕªÕ«Õ¶ Õ§Ö€ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ 12000 Ö„Õ¡Õ¼. Õ¯Õ«Õ¬Õ¸Õ´Õ¥Õ¿Ö€ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Ö„ Õ¥Ö‚ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¦Õ¸Ö€Ö„Õ¨ Õ¯Õ¡Õ¶Õ£Õ¶Õ¡Õ® Õ§Ö€ Երեւանից  7 Õ¯Õ«Õ¬Õ¸Õ´Õ¥Õ¿Ö€ Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¾Ö€Õ¡:

Դաշնակցության ղեկավարներից Սիմոն Վրացյանը Õ«Ö€ «Հայաստանի Հանրապետություն» Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¶Õ« Õ£Ö€Ö„Õ¸Ö‚Õ´  Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. « Õ‘Õ¶Õ®Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Õ²Õ¡Õ²Õ¡Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾  Õ¸Ö‚ Õ®Õ¡ÖƒÕ¥Ö€Õ¸Õ¾ չընդունվեց Õ°Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ®Õ¶Õ¸Ö‚Õ¶Õ¤Õ¨… ÕˆÕ´Õ¡Õ¶Ö„ Õ¹Õ§Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ¾Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ¶Ö€Õ¡Õ¶: Ô±Õ¶Õ¯Õ¡Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¢Õ¡Õ¼Õ¥Ö€Õ¨ Õ¤Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ¹Õ¡Õ¯Õ¥Ö€Õ¿Õ« Õ´Õ¥Õ»: ÔµÕ¾ Õ¡ÕµÕ¤ÕºÕ¥Õ½ Õ¾Õ¡Ö€Õ¾Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ«Õ´Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ·Õ¡Õ¿ Õ§Õ«Õ¶ զորավոր»:

 Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ€Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Ö„Õ«Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¶Õ¥Ö€Ö„Õ«Õ¶ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ» Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցան Õ°Õ½Õ¯Õ¡ÕµÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¾Õ¥Ö€Õ«Õ¾Õ¡ÕµÖ€Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€, որոնց Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¡ÕµÕ½Õ¿Õ¥Õ² Õ¹Õ¥Õ¶Ö„ Õ­Õ¸Õ½Õ¸Ö‚Õ´, Õ´Õ¥Õ¶Ö„  Õ¡ÕµÕ½Õ¿Õ¥Õ² Õ¯Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Õ¶Ö„ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ 1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, որից Õ°Õ¥Õ¿Õ¸ Õ¯Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Õ¶Ö„ 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ«Õ¶:

Ռուսական հեղափոխությունը բնականաբար իր ազդեցությունն էր թողել ողջ աշխարհի վրա եւ Ցարական Ռուսաստանի կայսրության սահմանների մեջ առավելապես: Ուստի տարօրինակ կլիներ չսպասել, որ կոմունիստական կուսակցությունը Կովկասում չձգտեր իշխանության, դրա արտաքին եւ ներքին բոլոր հիմքերը առկա էին:

Հայաստանի տնտեսական, հասարակական վիճակը չափազանց ծանր էր, մի տարվա ընթացքում ժողովրդի դժգոհությունը դաշնակցական իշխանություններից օրըստօրե աճ էր ստացել, երկրում տիրում էր կամայականություն եւ լուրջ բողոքների առիթ ստեղծում:

Մեջբերում անենք պատմաբան Լեոյի «անցյալից» գրքի որոշ հատվածներից, որոնք ըստ երեւույթին զավեշտի ժանրից չեն, այլ հենց հեղինակի խոսքով իրականություն:

«Այսպես Երեւանից գնացքը Õ¤Õ¸Ö‚Ö€Õ½ Õ¹Õ« Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¾Õ¡Õ® ÕªÕ¡Õ´Õ«Õ¶, Õ©Õ¥Õ¥Ö‚ Õ¡Õ´Õ¥Õ¶ Õ«Õ¶Õ¹ ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ¡Õ½Õ¿ Õ§, Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¶Õ£Õ¡Õ´ Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ¸Ö€Õ¤ Õ¦Õ¡Õ¶Õ£Õ¶ է՝ Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Õ®: Õ«ÕžÕ¶Õ¹ Õ§ ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ°Õ¥Õ¬ : Սպասում Õ¥Õ¶ իրեն՝ Õ´Õ«Õ¶Õ«Õ½Õ¿Ö€Õ«Õ¶: Անցնում Õ§ Õ¯Õ¥Õ½ ÕªÕ¡Õ´, Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¡ÕºÕ¥Õ½ Õ¥Ö€Õ¥Ö‚Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ´Õ«Õ¶Õ«Õ½Õ¿Ö€Õ« Õ¡Õ¾Õ¿Õ¸Õ´Õ¸Õ¢Õ«Õ¬Õ¨: Բանից Õ¤Õ¸Ö‚Ö€Õ½ Õ§ Õ£Õ¡Õ¬Õ«Õ½, Õ¸Ö€ ինքը՝ Õ´Õ«Õ¶Õ«Õ½Õ¿Ö€Õ¨ Õ¹Õ« Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ´, Õ¡ÕµÕ¬ Õ¢Õ¥Ö€Õ¥Õ¬ Õ§ Õ«Ö€ Õ¡Õ¦Õ£Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶, Õ³Õ¡Õ¶Õ¡ÕºÕ¡Ö€Õ° Õ§ Õ¤Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ նրանց: ÔµÕ¾ գնացքը, Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¡ÕºÕ¥Õ½ Õ·Õ¡Ö€ÕªÕ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§: Ô¿Õ¡Õ´ Õ´Õ« Õ¸Ö‚Ö€Õ«Õ· Õ¤Õ¥ÕºÖ„, Õ¶Ö€Õ¡ Õ´Õ¥Õ» Õ´Õ« Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Õ²Õ» Õ¯Õ¸Ö‚ÕºÕ¥ Õ´Õ¡Õ¸Ö‚Õ¦Õ¥Ö€Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€: Գնացքը Õ´Õ¸Õ¿Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Ô·Õ»Õ´Õ«Õ¡Õ®Õ¶Õ« Õ¯Õ¡ÕµÕ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ«Õ¶: Õ„Õ¡Õ¸Ö‚Õ¦Õ¥Ö€Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ´Õ« գեղեցիկ Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¹ Õ¿Õ¥Õ² Õ¥Ö‚ Õ¾Õ³Õ¼Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¡ÕµÕ¶Õ¿Õ¥Õ² Õ´Õ« Õ¢Õ¡Õ¶ Õ¸Ö‚Õ¿Õ¥Õ¬: Տանում Õ¥Õ¶ իրենց Õ°Õ¥Õ¿ Õ£Õ«Õ¶Õ¸Ö‚ ÖƒÕ¸Ö„Ö€Õ«Õ¯ Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¼Õ¨, Õ¶Õ½Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¹Õ« Õ¾Ö€Õ¡, Õ½Õ¯Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ ուտել–խմել, Õ«Õ½Õ¯ գնացքը Õ½ÕºÕ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ§, Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¥Ö‚ Õ¸Ö€ մարդկանց Õ£Õ¬Õ­Õ« Õ¿Õ¥Ö€ Õ´Õ¡Õ¸Ö‚Õ¦Õ¥Ö€Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¯Õ¢Õ¡Ö€Õ¥Õ°Õ¡Õ³Õ¥Õ¶ Õ¢Õ¡Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ¥Õ¬ իրենց  կերած–խմածը Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¹ Õ¤Õ¡Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Ö‚ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Õ¬ վագոն»:

Ô¼Õ¥Õ¸Õ¶ ավելացնում Õ§. «Խատիսյանը հեռացվել Õ§Ö€, Õ¶Ö€Õ¡ Õ¿Õ¥Õ² Õ¾Õ¡Ö€Õ¹Õ¡ÕºÕ¥Õ¿ Õ§Ö€ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¾Õ¥Õ¬ Õ€Õ¡Õ´Õ¸ Õ•Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, Õ´Õ« Õ­Õ¥Õ²Õ³Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶, Õ¸Ö€ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Õ«Ö€ դաշնակցական Õ½Õ¿Õ¡ÕªÕ¸Õ¾ Õ§Ö€ Õ°Õ¥Õ²Õ«Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¾Õ¸Ö€: ÕŠÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Ö…Ö€ Õ¸Ö‚ Õ£Õ«Õ·Õ¥Ö€ Õ©Õ¡Õ¬Õ¡Õ¶Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€: Ô±ÕµÕ¶ Õ©Õ¡Õ¬Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ դաշնակցական Õ´Õ«Õ¶Õ«Õ½Õ¿Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¨, Õ©Õ¡Õ¬Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ¥Ö‚ Բաքվից Õ¸Ö‚ Õ¡ÕµÕ¬ տեղերից Õ¤ÕªÕ¢Õ¡Õ­Õ¿ Õ¬Õ¥Õ·Õ« Õ¾Ö€Õ¡ Õ°Õ¡Õ¾Õ¡Ö„Õ¾Õ¡Õ® գիշատիչները՝ Õ¦Õ¡Õ¶Õ¡Õ¦Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¥Õ½Õ¡Õ¯Õ« Õ½ÕºÕ¥Õ¯Õ¸Ö‚Õ¬ÕµÕ¡Õ¶Õ¿Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Ö‚ սրիկաներ՝ Õ¦Õ¡Õ¶Õ¡Õ¦Õ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¤ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ°Õ¡Õ¶Õ±Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€, Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ½Õ«Õ¸Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€, Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ¶Õ¥Ö€ Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾ մինիստրներից: Õ€Õ¡Õµ ինտելիգենցիան Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€Õ¸Õ¾Õ«Õ¶ Õ¹Õ§Ö€ Õ¸Ö‚Õ¦Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡Õ¶Õ¢Õ¡ÕªÕ¡Õ¶ Õ´Õ¶Õ¡Õ¬ Õ¡ÕµÕ¤ Õ©Õ¡Õ¬Õ¡Õ¶Õ« Õ´Õ¥Õ»… Ô¿Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ վճռեց Õ¶Õ¡Õ¾Õ© Õ£Õ¶Õ¥Õ¬ Ռումինիայում Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¤ Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¸Õ¾ Õ¡ÕµÕ¶Õ¿Õ¥Õ² ուղարկեց Õ´Õ« մասնագետի՝ Õ¶Ö€Õ¡ Õ±Õ¥Õ¼Ö„Õ¨ Õ¿Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾ Õ´Õ« Õ­Õ¸Õ·Õ¸Ö€ Õ£Õ¸Ö‚Õ´Õ¡Ö€, Õ¯Õ¡Ö€Õ®Õ¥Õ´ 50 Õ¯Õ¡Õ´ 100 Õ°Õ¡Õ¦Õ¡Ö€ Ö†Ö€Õ¡Õ¶Õ¯: Սակայն Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ Õ¿Õ¥Õ²Õ« չունեցավ, Õ«Õ½Õ¯ Õ´Õ¡Õ½Õ¶Õ¡Õ£Õ¥Õ¿ Õ«Õ¶Õ¿Õ¥Õ¬Õ«Õ£Õ¥Õ¶Õ¿Õ¨ գրպանեց Õ«Ö€Õ¥Õ¶ Õ¿Õ¾Õ¡Õ® Õ­Õ¸Õ·Õ¸Ö€ Õ£Õ¸Ö‚Õ´Õ¡Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ գնաց Õ¡ÕºÖ€Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Ô±Ö€Õ¥Ö‚Õ´Õ¿ÕµÕ¡Õ¶ ÔµÕ¾Ö€Õ¸ÕºÕ¡ÕµÕ« Õ­Õ¸Õ·Õ¸Ö€ Õ¯Õ¥Õ¶Õ¿Ö€Õ¸Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´…

Բոլշեւիկյան ապստամբությունից հետո Հայաստանում հաստատվեց պատերազմական մինիստր»: Ռուբեն–փաշայի դիկտատուրան, որի եղբայրը դրանից առաջ էլ Հայաստանի ներկայացուցիչն էր խոշոր ֆինանսական ձեռնարկությունների մեջ: Կատարելապես անհասկանալի պատմություններ էին անում այդ մարդու կատարած հափշտակությունների մասին»:

Տեսնենք Դաշնակցության կարկառուն դեմքերից Սիմոն Վրացյանը ինչ է ասում ապստամբության մասին. «Ընդունելով Հայաստանի սահմանների մեջ՝ կառավարությունը մի պայման էր դրել հայ կոմունիստներին. Հայաստանում քաղաքական աշխատանք չկատարել: Եվ նրանք ամենքը պատվո խոսք էին տվել հարգելու այդ պայմանը»:

Սակայն Õ¨Õ½Õ¿ Õ¥Ö€Õ¥Ö‚Õ¸Ö‚ÕµÕ©Õ« Õ°Õ¡Õµ Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¹Õ¥Õ¶ Õ¤Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ իրենց Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Վրացյանի Õ¡Õ½Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ « Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¤Õ¥Õ´ Õ¶ÕµÕ¸Ö‚Õ©Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ´Õ« Õ¤Õ¡Õ¾ Õ¥Ö‚ Õ¸Ö€ Õ¡ÕµÕ¤ Õ¤Õ¡Õ¾Õ« Õ¡Õ¶Õ´Õ«Õ»Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ մասնակիցներն Õ¸Ö‚ Õ¤Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ°ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¨Õ¶Õ¯Õ¡Õ¬Õ¾Õ¡Õ® Õ°Õ¡Õµ Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ¥Õ¶ … Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ±Õ¥Õ¼Ö„ Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾ Õ¯Õ¿Ö€Õ¸Ö‚Õ¯ միջոցներ. Õ«Ö€Õ¡Ö€ հետեւից Õ¿Õ¥Õ²Õ« ունեցան Õ±Õ¥Ö€Õ¢Õ¡Õ¯Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€: Բռնվեց Õ¡Õ¹Ö„Õ« Õ¨Õ¶Õ¯Õ¶Õ¸Õ² Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ® Õ´Õ¡Õ½Õ¨…»  Õ¥Ö‚ Õ­Õ¸Ö‚Õ¦Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ պարզեցին, Õ¸Ö€ « Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ¡Õ½Õ¿Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Ö€ ապստամբություն»:

1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ« 28–ին Ô±Õ¤Ö€Õ¢Õ¥Õ»Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ¿Õ¡ÕºÕ¡Õ¬Õ¾Õ¥Õ¬ Õ§Ö€ Õ´Õ¸Ö‚Õ½Õ¡Õ¾Õ¡Õ©Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨: Ս. Վրացյանը Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Ադրբեջանի Õ°Õ¥Õ²Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ զուգադիպեց Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½ Õ´Õ¥Õ¯Õ« Õ¿Õ¸Õ¶Õ«Õ¶: ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Ö‚ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ´ÕµÕ¸Ö‚Õ½ Õ¾Õ¡ÕµÖ€Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ¡Õµ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ ÕºÕ¡Õ¿Ö€Õ¡Õ½Õ¿Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¡Õ¼Õ¡Õ¶Õ±Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ«Õ½Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ¿Õ¸Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ«Õ»Õ¡Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¥Ö€Õ¡Õ·Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Ö…Ö€Õ¨: Ô²Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ օգտվեցին դրանից Õ¥Ö‚ աշխատեցին Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ¿Õ¸Õ¶Õ¨ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ®Õ¥Õ¬ Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Ö€ Õ°Õ¡Õ¯Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶: ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡ÕµÕ¤ չհաջողվեց, բայց Õ£Õ¡Õ¾Õ¡Õ¼Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ´Õ« Õ·Õ¡Ö€Ö„ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´  Õ¶Ö€Õ¡Õ¶Ö„ ունեցան Õ¯Õ¡Ö€Õ³Õ¡Õ¿Õ¥Ö‚ հաջողություն»: Վրացյանը Õ·Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ§.

«Հակապետական  Õ·Õ¡Ö€ÕªÕ´Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¥Õ¶Õ¿Ö€Õ¸Õ¶ Õ§Ö€  «Վարդան Զորավար» զրահագնացքը, Õ¸Ö€Õ« Õ°Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¶ Õ§Ö€ Õ£Õ¬Õ­Õ¡ÕºÕ¥Õ¿ Õ„Õ¸Ö‚Õ½Õ¡ÕµÕ¥Õ¬ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, Õ¸Ö€Õ« Õ¶Õ¡Õ­Õ¡Õ£Õ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ կազմվեց Ռազմահեղափոխական Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ¿Õ¥, Õ¸Ö€Õ¨ Õ«Ö€Õ¥Õ¶ հայտարարեց «երկրի Õ£Õ¥Ö€Õ¡Õ£Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ իշխանություն»: Ô±ÕºÕ¡ Õ¸Ö‚Õ²Õ«Õ² Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ£Ö€Õ¸Õ¾ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€ ուղարկեց «Երեւան՝ ÕºÕ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾, Õ¸Ö€ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ«Ö€Õ¥Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Õ±Õ¶Õ¥ իշխանությունը»:

Ô±ÕµÕ½ÕºÕ«Õ½Õ¸Õ¾ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Կարսից Õ¸Ö‚ Ալեքսանդրապոլից Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¬ Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¥Ö€: Ô²Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ« Õ¿Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö€ Õ¦Õ¸Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ°Õ¥Õ²Õ¡ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ¿Õ¥Õ¶Õ¥Ö€: «Բասար–Գեչարում Õ¯Õ¡Õ¶Õ£Õ¶Õ¡Õ® Õ€Õ¡Õ´Õ¡Õ¦Õ¡Õ½ÕºÕ« Õ£Õ¶Õ¤Õ« Õ¯Õ¡Õ´Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ« Õ´Õ¡Õ½Õ¨ ըմբոստացավ Õ¥Ö‚ Õ¤Õ«Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¨ լքելով՝ գնաց Õ‚Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¬Õ¸Ö‚Õ­, Õ¸Ö€ Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ« Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¥Õ¶Õ¿Ö€Õ¸Õ¶Õ¶ Õ§Ö€: Ô±ÕµÕ½Õ¿Õ¥Õ² Õ­Õ¼Õ¸Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶ միացան Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¨: Ըմբոստացած Õ¦Õ¸Ö€Ö„Õ« Õ£Õ¬Õ¸Ö‚Õ­Õ¨ անցավ ուսուցիչ Սարուխանյանը, Õ¸Ö€Õ¨ Õ£Ö€Õ£Õ¼Õ«Õ¹ Õ³Õ¡Õ¼Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ դրդեց Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Õ­Õ«Õ¶ Õ¿Õ¡ÕºÕ¡Õ¬Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨… Ô±ÕµÕ½ÕºÕ«Õ½Õ¸Õ¾, Õ£Ö€Õ¥Õ©Õ¥ Õ´Õ«Õ¡ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¥Ö‚ Õ´Õ«Õ¥Õ¾Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Õ±Õ¥Ö‚Õ¸Õ¾, Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¦Õ¡Õ¶Õ¡Õ¦Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¸Õ²Õ´Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ բռնկվեցին Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€: Ô±Õ´Õ¥Õ¶ Õ¿Õ¥Õ² Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¯Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¶Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶: Տեղ–տեղ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ միացան Õ¥Ö‚ բանվորները»:

Ս. Վրացյանը ավելացնում է. «Հարկավոր էր կտրուկ միջոցներ: Այդ կարող էր տալ միայն Հ.Յ.Դաշնակցությունը: Մայիսի 5–ին գումարվեց Խորհրդարանի արտակարգ նիստը, որը ընդունեց Ա. Խատիսյանի նախարարության հրաժարականը եւ նշանակեց նոր կառավարությունը. Հ.Յ. Դաշնակցության Բյուրոն իր ամբողջ կազմով անցավ իշխանության գլուխը: Փաստորեն հայտարարվում էր Դաշնակցության դիկտատուրա: Խորհրդարանը մի ամսով դադարեց»:

 Ô±ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ³Õ¶Õ·Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§, որից Õ°Õ¥Õ¿Õ¸ Վրացյանը Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾ Õ•Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨ Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Հ. Õ•Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶Õ«  Ô²ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¸ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ£Õ¬Õ¸Ö‚Õ­ Õ¥Õ¯Õ¡Õ¾  Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Õ¢Õ¥Ö€Õ¡Õ® Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ¯Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ¼Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Ö„Õ¸Õ¾… Ô²ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¸ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ´Õ¥Õ® Õ°Õ¡Õ»Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢, Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ« Õ§ Õ¡Õ½Õ¥Õ¬, ÖƒÕ¡ÕµÕ¬Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Õ¾ կատարեց Õ«Ö€ Õ¤Õ¥Ö€Õ¨:… Ô¿Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ¥Ö€Õ½Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¤Õ¸Ö‚Ö€Õ½Õ¨, Õ°Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ», Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¶Õ¥Ö€ Õ§Õ«Õ¶ Õ¬Õ«Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ , Õ¸Ö€ Ô²ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¸ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Ö„Õ¡Õ·Õ¾Õ« գործից Õ¥Ö‚ Õ¶Ö€Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ»Õ¸Ö€Õ¤Õ¥ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶: Õ€Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ«Õ¶ Õ¡ÕµÕ½ Õ£Õ¥Õ¿Õ¶Õ« Õ¾Ö€Õ¡ , Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ«Õ½Õ¯ Õ¶Õ¥Ö€Ö„Õ«Õ¶ Õ¿Õ¡Õ£Õ¶Õ¡Õº Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Õ¥Õ¯Õ¡Õ¾ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ մեջ»:

Անցնում Õ§ Õ´Õ« Ö„Õ¡Õ¶Õ« Õ¡Õ´Õ«Õ½,  Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¥Õ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ´Õ¥Õ® Õ«Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€…  ÕÕ¥Ö‚Ö€Õ« ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€, ÕºÕ¡Õ¿Õ¥Ö€Õ¡Õ¦Õ´, Õ¦Õ«Õ¶Õ¡Õ¤Õ¡Õ¤Õ¡Ö€, Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿ Õ°Õ¡Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ«ÕºÕ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€ Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¬Õ¶…

Վրացյանը Õ·Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ§.  Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ°Õ¥Õ¿ «Զինադադարի Õ¤Õ¡ÕªÕ¡Õ¶ ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¶Ö„Õ¸Ö‚Õ´Õ¸Õ¾ Õ•Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¡ÕµÕ¬Õ¥Ö‚Õ½ Õ°Õ¥Õ²Õ«Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ կորցրել Õ§Ö€ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ« Õ¡Õ¹Ö„Õ«Õ¶: Ô±Õ´Õ¥Õ¶ կողմից ÕºÕ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ¶Ö€Õ¡ հրաժարականը»: 1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¶Õ¸ÕµÕ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¶Õ¸Ö€ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Ս. Վրացյանի Õ¾Õ¡Ö€Õ¹Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢:
Õ†Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Վրացյանը Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Հաջորդ 24 ÕªÕ¡Õ´Õ¾Õ¡ ընթացքում Õ¶Õ¸Ö€Õ¨Õ¶Õ¿Õ«Ö€ Õ¾Õ¡Ö€Õ¹Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¨ բանակցություններ Õ§ Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ կուսակցությունների Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¼Õ¡Õ¶Õ±Õ«Õ¶ Õ¡Õ¶Õ°Õ¡Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ« հետ՝ Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¥Õ¬ Õ´Õ«Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Ö€ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶. «ռուսական օրիանտացիային» Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ´Õ¥Õ¿ անձերից բաղկացած:(Õ¨Õ¶Õ¤Õ£Õ®Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ Õ´Õ¥Ö€Õ¶ Õ§):  ÕˆÖ€Ö„Õ¡Õ¶ Õ§Õ¬  ÕºÕ¡Õ¿Õ£Õ¡Õ´Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Ô¹Õ¸Ö€Õ¸Õ½ÕµÕ¡Õ¶Õ¨ հավատացներ, Õ©Õ¥ Õ°Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¨ Õ¸Ö‚Õ¦Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ°Õ¡Õ·Õ¿Õ¾Õ¥Õ¬ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿, Õ«Ö€Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¡ÕµÕ¶ Õ§Ö€, Õ¸Ö€, ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ¤ Õ¾Õ¡ÕµÖ€Õ¯ÕµÕ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ°Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ® Õ´Õ¡Õ½Õ« Õ¡Õ¹Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ°Õ¡Õ¼Õ¡Õ® Õ§Õ«Õ¶ Õ¤Õ¥ÕºÕ« Õ°ÕµÕ¸Ö‚Õ½Õ«Õ½: Õ“Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Ռուսաստանից Õ§Ö€ սպասվում»:

Բնականաբար ամբողջությամբ հակառուսական հակաբոլշեւիկյան կառավարությունը չէր կարող վստահություն ներշնչել ռուսական կողմին, որքան էլ սրանք ցանկանային եւ լեզու գտնելու նամակներ ուղարկեին: Խոսքի եւ գործի մեջ կար հսկա տարբերություն: Նույնն էր թուրքերի պարագան:

Վրացյանի Õ²Õ¥Õ¯Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Õ® Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ½ÕºÕ¥Õ½ Õ¯Õ¸Õ¹Õ¾Õ¡Õ® դեկլարացիայի Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€ÕµÕ¡Õ¬ հենց Õ«Õ¶Ö„Õ¨ Վրացյանը Õ´Õ¥Õ»Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´. «Հայաստանի Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨… Õ°Õ¸Ö‚ÕµÕ½ Õ¸Ö‚Õ¶Õ«, Õ¸Ö€ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ«Õ¶ Õ´Õ¥Ö€ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯ÕµÕ¡Õ¶Ö„Õ¨ Õ¾Ö€Õ¤Õ¸Õ¾Õ¸Õ² Õ¡ÕµÕ½ ÕºÕ¡Õ¿Õ¥Ö€Õ¡Õ¦Õ´Õ¨ Õ¯Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¡ Õ°Õ¡Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ¥Ö‚ Õ´Õ¥Ö€ Õ°Õ¡Ö€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Õ³Õ«Õ¯ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« արդարացի Õ«Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Ö„Õ¡Õ¶ արդարացի Õ¢Õ¡Õ·Õ­Õ¸Ö‚Õ´Õ¸Õ¾: Õ„Õ¥Ö€ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¶ Õ§ Õ¬Õ«Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¡Õ¶Õ¯Õ¥Õ²Õ® Õ°Õ¡Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Տաճկաստանի Õ°Õ¥Õ¿ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¥Ö€Õ¡Õ·Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¸Ö‚ Õ­Õ¡Õ²Õ¡Õ² համակեցություն Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ°Õ¡Ö€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« հետ»:

Իսկ «Հայ Ժողովրդի պատմության» VII հատորում (Երեւան 1967թ.) պատկերը ներկայացվում է հակառակ տեսանկյունից:

«Արդեն 1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ£Õ¡Ö€Õ¶Õ¡Õ¶Õ¨, Õ„Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ¡Õ­Ö…Ö€ÕµÕ¡Õ¯Õ«Õ¶, Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¦Õ£Õ¡Õ¬Õ« Õ¸Ö‚Õª Õ§Õ«Õ¶ ներկայացնում Õ¥Ö‚ Õ£Õ¬Õ­Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡ÕµÖ„Õ¡Ö€Õ¨ Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ¶ Õ½Õ¸Õ¾Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶… Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¢Õ¸Ö‚Ö€ÕªÕ¸Ö‚Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¥Õ´Õ¸Õ¯Ö€Õ¡Õ¿Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¶Õ¸Ö€Õ´Õ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ«Õ½Õ¯ Õ¹Õ§Õ«Õ¶ ÕºÕ¡Õ°ÕºÕ¡Õ¶Õ¾Õ¸Ö‚Õ´: Տիրող Õ¯Õ¡Ö€Õ£Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ¥Õ´ Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¡ÖƒÕ¸Ö„Ö€ Õ¢Õ¸Õ²Õ¸Ö„Õ« Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶ Õ¡Õ¶Õ£Õ¡Õ´ Õ¤Õ«Õ¿Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¸Ö€ÕºÕ¥Õ½ «ազգի դավաճանություն» Õ¥Ö‚ ÕºÕ¡Õ¿ÕªÕ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ¢Õ«Ö€Õ¿ միջոցներով»: Ô±ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ½Õ¯Õ½Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§: «Համընդհանուր Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ցույցերը Õ´Õ« Õ·Õ¡Ö€Ö„ Õ¾Õ¡ÕµÖ€Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ·Õ¸Ö‚Õ¿Õ¸Õ¾ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¡Õ® ապստամբության»: Ô¿Õ¡Õ¦Õ´Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ «Ռազմա–հեղափոխական կոմիտե», Õ¸Ö€Õ¨ Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ« 10–ին հրապարակեց Õ´Õ« Õ¯Õ¸Õ¹, Õ¸Ö€Õ¸Õ¾ «տապալված հայտարարեց դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ¸Ö‚Õ´ հռչակեց Õ½Õ¸Õ¾Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ իշխանություն»: Ô±ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¢Õ¼Õ¶Õ¯Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Ö€Õ¥Ö„: Ô±Õ¾Õ¥Õ¬Õ« Ö„Õ¡Õ¶ «ամիս Õ¸Ö‚ Õ¯Õ¥Õ½ Õ§ Õ¿Õ¥Ö‚Õ¸Ö‚Õ´ Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ« 14–ին Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¡Õ® Ղազախ–Շամշադին Õ£ÕµÕ¸Ö‚Õ²Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ«Õ´Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ դաշնակցականներին: Ô»Õ½Õ¯ Õ¥Ö€Õ¢ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ պարտվեց, դաշնակցականներն անցան Õ¤Õ¡ÕªÕ¡Õ¶ տեռորի»:  Ս. Õ„Õ¸Ö‚Õ½Õ¡ÕµÕ¥Õ¬ÕµÕ¡Õ¶Õ¨ 1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ°Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ« Õ´Õ¥Õ¯Õ«Õ¶  Õ´Õ« Õ¶Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. « Ô±ÕµÕªÕ´ Õ´Õ¥Õ¶Ö„ Õ£Õ¿Õ¶Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¿Õ¸Ö‚Õ´: Ô±Õ¬Õ¥Ö„Õ½Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡ÕºÕ¸Õ¬Õ¸Ö‚Õ´ 250–ից Õ¡Õ¾Õ¥Õ¬ Õ±Õ¥Ö€Õ¢Õ¡Õ¯Õ¡Õ¬Õ¾Õ¡Õ® Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€ Õ¯Õ¡Õ¶, Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Õ²Õ» Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¿Õ¥Ö€Õ¨ Õ´Õ¥Ö€Õ¡ÕµÕ«Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ Õ¬Õ«Ö„Õ¶ Õ¥Õ¶:… Տեռորը Õ¥Ö‚ Õ´Õ¡Õ¸Ö‚Õ¦Õ¥Ö€Õ«Õ¦Õ´Õ¨ դաշնակցականների ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ» Õ½Õ«Õ½Õ¿Õ¥Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¸Ö‚Õ´: Ô»Õ´ Õ¥Ö‚ Õ°Õ«Õ¶Õ£ Õ¡ÕµÕ¬ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ´Õ¡Õ´Õ¢ Õ¤Õ¡Õ¿Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ§ Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´: Ô´Õ¡ Õ¸Õ¹ Õ©Õ¥ Õ¤Õ¡Õ¿ Õ§, Õ¡ÕµÕ¬ կուսակցական Õ°Õ¡Õ·Õ¾Õ¥Õ°Õ¡Ö€Õ¤Õ¡Ö€… Õ¶Ö€Õ¡Õ¶Ö„ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ¥Õ¶ Õ´Õ¥Õ¦ Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯Õ¥Õ¬ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¥Õ¿Õ¸ անկյունից Õ­ÖƒÕ¥Õ¬, դաշնակցականներն Õ¡Õ´Õ¥Õ¶ Õ½Ö€Õ«Õ¯Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ½Õ¿Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¨Õ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯ են»:

Õ‡Õ¸Ö‚Õ¿Õ¸Õ¾ Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¥Õ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ£Õ¶Õ¤Õ¡Õ¯Õ¡Õ°Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€:

Երբ խոսվում է ապստամբության պարտության պատճառների մասին, այն տեսակետն է արտահայտվում, որ ապստամբության պարտության մեջ հիմնականում բացասական դեր է խաղացել այն հանգամանքը, որ «ապստամբությունը միաժամանակ չսկսվեց Հայաստանի տարբեր վայրերում»:

***

ÔµÖ€Õ¯Ö€Õ¸Ö€Õ¤ Õ´Õ¡Õ½.  

Õ„Õ¡ÕµÕ«Õ½ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Ö„Õ¸Ö‚Õ´

1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« կեսերից Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¥Ö‚ Õ¤Õ¥Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€ Õ¡Õ´Õ«Õ½, Õ¥Ö€Õ¢ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶, Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¥Õ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ½Õ¯Õ¡ÕµÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ«Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€, Õ©Õ¥’ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Ö‚ Õ©Õ¥’ Õ´Õ«Õ»Õ¡Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ£Õ¥Õ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ´, Õ¸Ö€Õ¨ Õ¡Ö€ÕªÕ¡Õ¶Õ« Õ§ Õ¬Õ¸Ö‚Ö€Õ» Õ¥Ö‚ Õ­Õ¸Ö€ Õ¡Õ¼Õ¡Õ¶Õ±Õ«Õ¶ Ö„Õ¶Õ¶Õ¡Ö€Õ¯Õ´Õ¡Õ¶: Ô±ÕµÕ½Õ¿Õ¥Õ² Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ հպանցիկ Õ¶Õ·Õ¥Õ¶Ö„ Õ¸Ö‚ անցնենք Õ¡Õ¼Õ¡Õ»…

Ô¿Õ«Ö€Õ¸Õ¾Õ¨, Õ¸Ö€Õ¨ 1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¡Õ´Õ¼Õ¡Õ¶Õ¨ Սովետական Ռուսաստանի Õ¤Õ«Õ¾Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Õ«Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ներկայացուցիչն Õ§Ö€ ÕŽÖ€Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´, հայտարարեց, Õ¸Ö€ Սովետական Ռուսաստանն Õ¨Õ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¸Ö€ «… Õ´Õ¥Õ¶Ö„ ÕºÕ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ¥Õ¶Ö„ Ö…Õ£Õ¶Õ¥Õ¬ Õ°Õ¡ÕµÕ¥Ö€Õ«Õ¶, Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ«Õ½Õ¯ Õ¦Õ«Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¸Ö‚ÕªÕ¸Õ¾ ÕºÕ¡Õ·Õ¿ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Õ¬ Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨: Õ„Õ¥Õ¶Ö„ Õ´Õ¥Ö€ Õ¾Õ¡Ö€Õ¯Õ¨ չափազանց բարձրացրած Õ¯Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ¥Õ¶Ö„ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¡Õ¼Õ¡Õ», Õ¥Õ©Õ¥ Õ´Õ¥Õ¦ Õ°Õ¡Õ»Õ¸Õ²Õ¾Õ« Õ°Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ հարցը Õ¬Õ¸Ö‚Õ®Õ¥Õ¬ Õ¸Õ¹ Õ»Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Ö€Õ¸Õ¾, Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ Õ¡Ö€Õ¥Õ¬ Õ¥Õ¶ եվրոպացիները, Õ¡ÕµÕ¬ Õ°Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ ապահովելով»:
«Հայ ÔºÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« պատմության» Õ¾Õ¥Ö€Õ¸Õ¶Õ·ÕµÕ¡Õ¬ Õ°Õ¡Õ¿Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¯Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„. «1918 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ£Õ¡Ö€Õ¶Õ¡Õ¶Õ¨, Õ¥Ö€Õ¢ բուրժուա–նացիոնալիստական կուսակցությունները Õ±Õ¥Õ¼Õ¶Õ¡Õ´Õ¸Ö‚Õ­ Õ§Õ«Õ¶ Õ¥Õ²Õ¥Õ¬ Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­ Õ°Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ´Õ¡Õ¶Õ¨, Ստեփան Õ‡Õ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ´ÕµÕ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ´Õ« Õ·Õ¡Ö€Ö„ Õ¡ÕµÕ¬ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ«Õ¹Õ¶Õ¥Ö€ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶, Õ« Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ¯Õ·Õ«Õ¼ Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ¾Õ¸Õ² Õ¢Õ¸Ö‚Ö€ÕªÕ¸Ö‚Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ«, Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Ö„Õ¡Õ·Õ¥Õ¬ Ô±Õ¶Õ¤Ö€Õ¯Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½Õ« Õ½Õ¸Õ¾Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­ Õ°Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¬Õ¸Õ¦Õ¸Ö‚Õ¶Õ£Õ¨… Ô´ÕªÕ¢Õ¡Õ­Õ¿Õ¡Õ¢Õ¡Ö€ Õ¡ÕµÕ¤ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¹Õ« Õ£Õ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ կուսակցության Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ¿Õ¥Õ¸Ö‚Õ´… Ô±ÕµÕ¤ Õ½Õ­Õ¡Õ¬Õ¨ ուղղվեց Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ 1919 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¥Õ½Õ¥Ö€Õ«Õ¶ ՌԿ(Õ¢)Ô¿ Ô¿Õ¥Õ¶Õ¿Õ¯Õ¸Õ´Õ« միջամտությամբ»:

Õ”Õ¥Õ´Õ¡Õ¬Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ·Õ¡Ö€ÕªÕ¸Ö‚Õ´Õ¨, Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Ö€ Õ¡Õ¼Õ´Õ¡Õ´Õ¢ Õ¨Õ½Õ¿ Սովետական Ռուսաստանի ÕºÕ¡Õ·Õ¿Õ¸Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ«Ö€Ö„Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ´Õ¡Õ¶  Â«Õ¬Õ«Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ«Õ´ÕºÕ¥Ö€Õ«Õ¡Õ¬Õ«Õ½Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶, Ô±Õ¶Õ¤Ö€Õ¯Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ¥Õ¿Õ¡ÕºÕ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¶Õ¾Õ¡Õ³Õ¸Õ²Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ նպատակներ»: Õ€Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶  VII Õ°Õ¡Õ¿Õ¸Ö€Õ« Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¡ÕªÕ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¯Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„. « Բանակցությունների ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Սովետական Ռուսաստանի Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ±Õ£Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ£Õ¶Õ¥Õ¬ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¶Õ¡Õ­Õ¡ÕºÕ¡Õ¿Õ¥Ö€Õ¡Õ¦Õ´ÕµÕ¡Õ¶ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨: Õ€Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶ դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ ÕºÕ¡Õ¿Õ¾Õ«Ö€Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ²Õ¥Õ¯Õ¡Õ¾Õ¡Ö€ Ô¼Õ¥Ö‚Õ¸Õ¶ Õ‡Õ¡Õ¶Õ©Õ« 1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ°Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ« 1–ին Մոսկվայից Õ¸Ö‚Õ²Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ® զեկույցի, Սովետական Ռուսաստանի Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ½Õ¯Õ¦Õ¢Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¸Ö€Õ¥Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶ Õ§Ö€ Õ¯Õ¶Ö„Õ¾Õ¥Õ¬Õ«Ö„ ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ» մտցնել Ô±Ö€Õ¥Ö‚Õ´Õ¿ÕµÕ¡Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¿Õ¥Ö€Õ«Õ¿Õ¸Ö€Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ¸Ö€Õ¸Õ· Õ´Õ¡Õ½Õ¥Ö€Õ« միացումը Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ«Õ¶, Õ¥Ö‚ Õ¸Ö€ Õ¡ÕµÕ¤ Õ­Õ¶Õ¤Õ«Ö€Õ¨ Õ¬Õ¸Ö‚Õ®Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ ցանկանում Õ§Ö€ «… Õ´Õ«Õ»Õ¶Õ¸Ö€Õ¤Õ« Õ¤Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ¥Õ½ Õ£Õ¡Õ¬ Õ”Õ¥Õ´Õ¡Õ¬Õ« Õ¥Ö‚ Õ´Õ¥Ö€ միջեւ» Õ€Õ¥Õ¿Õ¡Õ£Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´ Ô¼Õ¥Ö‚Õ¸Õ¶ Õ‡Õ¡Õ¶Õ©Õ¨ Õ­Õ¸Õ½Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡ÕµÕ« բանակցությունների Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ­Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ¾Õ¡Õ¶Õ¥Õ¬ Õ§, Õ¸Ö€ « Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¯Õ³Õ¡Õ¶Õ¹Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ´Õ¥Ö€ Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨, Õ´Õ¥Õ¦Õ« Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯ Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ ÕºÕ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ» Õ¹Õ§Õ«Õ¶ Õ¨Õ¶Õ¥Ö€, Õ¯Õ¸Ö‚Õ¦Õ¥Õ«Õ¶ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶, Õ¸Ö€ ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ± Õ¢Õ¡Ö€Õ¥Õ¯Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¡Õ·Õ«Õ¶Ö„ կնքեինք»…
Դաշնակցական կառավարությունը չէր ցանկանում համաձայնության գալ Սովետական Ռուսաստանի հետ: Սակայն բացեիբաց հրաժարվել բանակցություններից, հրապարակորեն հրել օգնության նպատակով հայ ժողովրդին մեկնած Սովետական Ռուսաստանի ձեռքը՝ չէր կարող: Դաշնակցականները զանազան պատրվակներով ձգձգում են բանակցությունների շարունակումը Երեւանում»:

Սիմոն Վրացյանը մեջբերելով Լեւոն Շանթի զեկույցը գրում է. « Բանակցությունները ընթացան շատ հաջող: Խորհրդային պատվիրակությունն ընդունեց Հայաստանի բոլոր պայմանները եւ հունիսի 10ին արդեն Շանթը հաղորդում էր Երեւան, որ ռուս–հայկական դաշնագիրը կազմված է եւ մի երկու օրից կստորագրվի»: եւ, որ «Մոսկվայի կառավարությունը պատրաստակամություն է հայտնում Թյուրքահայաստանի խնդրում հանդես գալ միջնորդի դերում Հայաստանի եւ Քեմալի միջեւ»:

Սիմոն Վրացյանը ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿Õ¡Õ±Õ£Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¶Ö€Õ¡Õ¶Õ¸Õ¾, Õ¸Ö€ « Ô±Õ¤Ö€Õ¢Õ¥Õ»Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Ô²Õ¡Õ£Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ£Õ¿Õ¶Õ¾Õ¸Õ² Õ°Õ¡Õµ Õ¯Õ¸Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€Õ« աջակցությամբ հաջողեցին Õ¡Õ¦Õ¤Õ¥Õ¬ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡ÕµÕ« Õ¾Ö€Õ¡, Õ¸Ö€ Õ¤Õ¡Õ·Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ« Õ½Õ¿Õ¸Ö€Õ¡Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ°Õ¥Õ¿ հետաձգվի»: Õ„Õ«Õ¶Õ¹Õ¤Õ¥Õ¼ Õ„ÕµÕ¸Ö‚Õ½ Õ¯Õ¸Õ²Õ´Õ¨ Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¯Õ¶ Õ§ ÕºÕ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Ö‚ Õ·Õ¥Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ¸Ö€ Õ“Õ¡Ö€Õ«Õ¦Õ¸Ö‚Õ´ Õ¨Õ¶Õ©Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Սեւրի Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¨ Õ¥Ö‚ դաշնակցականները իրենց Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Õ²Õ» Õ°Õ¸Ö‚ÕµÕ½Õ¨ Õ¯Õ¡ÕºÕ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Ô±Õ¶Õ¿Õ¡Õ¶Õ¿Õ« Õ¾Ö€Õ¡ Õ¥Ö‚ նրանց Õ¹Õ½Ö€Õ¿Õ¶Õ¥Õ²Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¡Õ¶Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Õ¿ Õ°Õ¥Õ¿Õ¡Õ±Õ£Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ«ÕºÕ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¨…

ÕŽÕ¥Ö€Õ¸Õ¶Õ·ÕµÕ¡Õ¬ Õ£Ö€Ö„Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡ÕµÕ½ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¯Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„. « Բանակցությունները ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶ ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¤Ö€Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ կապակցությամբ դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ ներկայացուցիչը Վրաստանում՝ Տ. Ô²Õ¥Õ£Õ¦Õ¡Õ¤ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, Õ¤Õ¥Õ¼Õ¥Ö‚Õ½ Õ°Õ¸Ö‚Õ¬Õ«Õ½Õ« 6–ին Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Ö„Õ«Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ«Õ¶Õ«Õ½Õ¿Ö€Õ«Õ¶, Õ¸Ö€ «… Õ«Õ´ Õ¯Õ¡Ö€Õ®Õ«Ö„Õ¸Õ¾ Õ‰Õ«Õ¹Õ¥Ö€Õ«Õ¶Õ«Õ¶ Õ´Õ« ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Õ¿Õ¡Õ¬, Õ¸Ö€ Õ¯Õ¡Õ¶Õ¹Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„ ÕºÕ¡Õ¿Õ£Õ¡Õ´Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ´Õ¡Õ¶Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¶ զեկուցում Õ¬Õ½Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¥Ö‚ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ դրանից Õ°Õ¥Õ¿Õ¸ Õ¯Õ¿Õ¡Õ¶Ö„ Õ´Õ¥Ö€ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ«Õ¶ Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö‚Õ´Õ¨… Õ„Õ« Õ­Õ¸Õ½Ö„Õ¸Õ¾, Õ¨Õ½Õ¿ Õ«Õ½, ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶Õ¨ ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ¬Õ«Õ¶Õ« Õ¾Õ³Õ¼Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ­Ö€Õ¸Õ­Õ¿, Õ´Õ¥Õ¶Ö„ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¯Õ¾Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¯Õ¥Õ¶Ö„, Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¥Ö‚ Õ¯Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¡Õ¶Ö„ Անգլիայից Õ¥Õ¯Õ¡Õ® Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ´Õ©Õ¥Ö€Ö„Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¶ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ¯Õ¬Õ«Õ¶Õ¥Õ¶Ö„ Õ¤Õ«Õ´Õ¡Õ¤Ö€Õ¥Õ¬ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ«Õ½Õ¯ Õ¼Õ¸Ö‚Õ½ Õ¦Õ¸Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ«Õ¶… Õ‚Õ¡Õ¦Õ¡Õ­Õ« Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¶Õ¨ ամրացրեք»:
Շարունակությունը կարդում ենք. «1920 թվականի հուլիսի վերջերին Լեգրանը արդեն գտնվում էր Սովետական Ադրբեջանի եւ Վրաստանի սահմաններում, սակայն դաշնակցական կառավարությունը հրաժարվում էր նրան ընդունել Երեւանում, պատճառաբանելով, որ իր կողմից բանակցությունները պետք է շարունակի վարել Լ. Շանթը, որը դեռեւս չի վերադարձել Մոսկվայից»:

Այս բոլորի պատճառը իհարկե այն էր, որ դաշնակցությունը իր հույսը 100 տոկոսով կապել էր Անգլիայի, Ֆրանսիայի եւ Արեվմտյան երկրների վրա, որոնք կատաղի պայքարի մեջ էին Սովետական Ռուսաստանի դեմ:

«1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Ö…Õ£Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ½Õ« 10–ին Ô¹Õ«Ö†Õ¬Õ«Õ½Õ¸Ö‚Õ´ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€ Õ§ Õ¯Õ¶Ö„Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Սովետական Ռուսաստանի Õ¥Ö‚ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ«Õ»Õ¥Ö‚, Õ¸Ö€Õ« Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¶ Õ§Ö€ Սովետական Ô±Õ¤Ö€Õ¢Õ¥Õ»Õ¡Õ¶Õ« Õ¥Ö‚ դաշնակցական Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« ÖƒÕ¸Õ­Õ°Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¡Ö€Õ£Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ´Õ¨: Ô¸Õ½Õ¿ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶Õ¡Õ£Ö€Õ« Սովետական Ռուսաստանի Õ¦Õ¸Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¥Ö€Õ¨ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ½ ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Õ´Õ¿Õ¶Õ¥Õ«Õ¶ Õ‚Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¡Õ²Õ«,  Ô¶Õ¡Õ¶Õ£Õ¥Õ¦Õ¸Ö‚Ö€Õ« Õ¥Ö‚ Õ†Õ¡Õ­Õ«Õ»Õ¥Õ¾Õ¡Õ¶ գավառները՝ Õ¡Õ¦Õ£Õ¡Õ´Õ«Õ»ÕµÕ¡Õ¶ Õ¨Õ¶Õ¤Õ°Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¯Õ¡Õ¶Õ­Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¸Õ¾: Ս. Վրացյանը Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «օգոս.10–ին ստորագրվեց Õ°Õ¡Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€, Õ¸Ö€Õ¸Õ¾ Ö…Õ£Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ½ 10–ը ÕªÕ¡Õ´Õ¨ 12–ից Õ½Õ¯Õ½Õ¡Õ® Õ¾Õ¥Ö€Õ» Õ§Õ«Õ¶ Õ£Õ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ ÕºÕ¡Õ¿Õ¥Ö€Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Ռուսաստանի Õ¥Ö‚ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« միջեւ»:

Համաձայնագրի ստորագրումը խիստ դժգոհություն է առաջացնում Անդրկովկասում գտնվող Անտանտի ներկայացուցիչների մեջ: Դաշնակից պետությունների դժգոհությունը հասկանալի է: «Նրանք չէին ցանկանում, որ բարելավվեն Սովետական Ռուսաստանի եւ Հայաստանի հարաբերությունները»:

Նույն օգոստոսի 10–ին կնքվում է Սեւրի դաշնագիրը:

ÕŽÕ¥Ö€Õ¸Õ¶Õ·ÕµÕ¡Õ¬ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ£Ö€Ö„Õ¸Ö‚Õ´ Õ¯Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„. «Դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¸Õ£Õ¥Ö‚Õ¸Ö€Õ¾Õ¡Õ® Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Ö…Õ£Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ½Õ« 10–ին Õ¯Õ¶Ö„Õ¾Õ¡Õ® Սեւրի ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ¸Õ¾, Õ¨Õ½Õ¿ Õ§Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ°Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€  Սովետական Ռուսաստանի Õ°Õ¥Õ¿ Õ½Õ¿Õ¸Ö€Õ¡Õ£Ö€Õ¡Õ® Ö…Õ£Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ½Õ« 10–ի Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ¯Õ¸Õ¶Ö†Õ¬Õ«Õ¯Õ¿Õ¶Õ¥Ö€ Õ§Ö€ Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ¸Ö‚Õ´, Õ´Õ«Õ¡ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¯Õ¥Õ²Õ® Õ¬Õ¸Ö‚Ö€Õ¥Ö€ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ «սովետական Õ¦Õ¸Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ« հարձակման» Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶: Ô´Õ¡ Õ¡Ö€Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ½Õ¸Õ¾Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¦Õ¸Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ¥Õ´ դաշնակցական Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¡Õ® Õ¸Ö‚ÕªÕ¥Ö€Õ« Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ արդարացնելու նպատակով»:

Անտանտի պետությունները չեկան Հայաստանի օգնության, իսկ «պայմանագրի բացակայությունը Սովետական Ռուսաստանի եւ Հայաստանի միջեւ ձեռնտու էր Անկարայի կառավարությանն իր զավթողական պլանները Հայաստանի եւ Անդրկովկասի նկատմամբ իրագործելու համար»:

1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ°Õ¸Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ« 9–ին Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ¥Õ½ Õ£Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾  ՌԿ(Õ¢)Ô¿ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡ÕµÕ« Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Õ¯Õ¿Õ«Õ¾Õ« խորհրդակցությունում ÕŽ-.Ô». Ô¼Õ¥Õ¶Õ«Õ¶Õ¨ Õ¶Õ·Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Վերջերս Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ°Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ½Õ¯Õ½Õ¥Õ¬ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¾Ö€Õ¡, Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾ Õ£Ö€Õ¡Õ¾Õ¥Õ¬ Ô²Õ¡Õ©Õ¸Ö‚Õ´Õ¨, Õ«Õ½Õ¯ Õ°Õ¥Õ¿Õ¸ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ§ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Ô²Õ¡Ö„Õ¸Ö‚Õ¶: Õ€Õ¡Õ½Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Õ« Õ§, Õ¸Ö€ Õ´Õ¥Õ¶Ö„ Õ¡ÕµÕ¤ հարցում ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ¥Õ½ Õ¢Õ¥Ö€Õ¥Õ¶Ö„ Õ´Õ¡Ö„Õ½Õ«Õ´Õ¸Ö‚Õ´ զգուշություն»:

Ô±ÕµÕ¤ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ®Õ¾Õ¥Õ¬ Õ§Ö€ չափազանց Õ¢Õ¡Ö€Õ¤ Õ«Ö€Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶: Դաշնակցականները բանակցություններ Õ§Õ«Õ¶ Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥’Ö‚ Սովետական Ռուսաստանի Õ¥’Ö‚ Ô±Õ¶Õ¿Õ¡Õ¶Õ¿Õ« Õ°Õ¥Õ¿:

Հայ թուրքական պատերազմի մեջ Անտանտի երկրներին հետաքրքրում էր, ոչ թե հայ ժողովրդի փրկության խնդիրը՝ այլ ամեն գնով Սովետական Ռուսաստանի կործանումը: Դրա համար էլ նրանք քաջալերում էին Թուրքիայի զավթողական քաղաքականությունը Կովկասում:

Ô´Õ¡Ö€Õ±ÕµÕ¡Õ¬ Õ¤Õ«Õ´Õ¥Õ¶Ö„ Ս. Վրացյանին: «Իսկ Õ«ÕžÕ¶Õ¹ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ«Õ¶ Õ¤Õ¥ÕºÕ« Õ©ÕµÕ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ դաշնակիցները: Ô´Õ¥Õ¼ Ö…Õ£Õ¸Õ½Õ¿. 8–ին, Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ·Ö€Õ»Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¡Õ£Õ«Ö€ Õ§Ö€ Õ¸Ö‚Õ²Õ²Õ¥Õ¬ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ դաշնակից ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½ÕµÕ¡Õ¶ ներկայացուցիչներին՝ ցույց Õ¿Õ¡Õ¬Õ¸Õ¾, Õ¸Ö€ Ö„Õ¥Õ´Õ¡Õ¬Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ±Õ£Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¾Ö€Õ¡ÕµÕ¸Õ¾ Õ´Õ«Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬ Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿ Õ¥Ö‚ նրանց Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ·Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¥Õ¬ ÕºÕ¡ÕµÖ„Õ¡Ö€Õ¨ դաշնակիցների Õ¤Õ¥Õ´: Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ ÖƒÕ¡Õ½Õ¿Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ Õ°Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¿Õ¥Õ¬ Õ§Ö€, Õ¸Ö€ Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ¸Ö‚ Ö„Õ¥Õ´Õ¡Õ¬Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Ô±Õ¤Ö€Õ¢Õ¥Õ»Õ¡Õ¶Õ¶ Õ¸Ö‚ ÕŠÕ¡Ö€Õ½Õ¯Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ իրենց Õ¡Õ¶Õ´Õ«Õ»Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¾Õ¡ÕµÖ€ Õ¥Ö‚ Õ¸Ö€  Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯ համիսլամական–համաթյուրքական Õ®Õ¸Õ¾Õ« Õ´Õ¥Õ» Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¶ Õ§ մնացել Õ´Õ« ÖƒÕ¸Ö„Ö€Õ«Õ¯ Ö…Õ¡Õ¦Õ«Õ½, Õ¸Ö€Õ¨ Õ°Õ¥Õ·Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ¸Õ¿Ö„Õ« Õ¿Õ¡Õ¯ Õ¯Õ¥Ö€Õ©Õ¡, Õ¥Õ©Õ¥ դաշնակիցներից Õ¬Õ¸Ö‚Ö€Õ» Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¹Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¡: ÕˆÕ¹ Õ´Õ« Õ·Õ¸Õ·Õ¡ÖƒÕ¥Õ¬Õ« Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ չստացվեց դաշնակիցներից, Õ¥Õ©Õ¥ Õ¹Õ°Õ¡Õ·Õ¾Õ¥Õ¶Ö„ Ô±Õ¶Õ£Õ¬Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ®Õ¡Õ­Õ¡Õ® Õ´Õ¥Õ¯ Õ´Õ«Õ¬Õ«Õ¸Õ¶ Õ¸Õ½Õ¯Õ¸Ö‚ Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ´Õ©Õ¥Ö€Ö„Õ¶ Õ¸Ö‚ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ£Õ¸Ö‚Õ½Õ¿Õ¨: ÕŠÕ¡Õ¿Õ¥Ö€Õ¡Õ¦Õ´Õ¨ սկսելուց Õ°Õ¥Õ¿Õ¸, Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ նորից դիմեց դաշնակիցներին: ÕŠÕ¡Õ¿Õ¡Õ½Õ­Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Õ²Õ¡Õ¾ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ¨. Õ€Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ¸Õ½Ö„Õ¥Ö€ Õ¥Ö‚ Õ¸Õ¹ Õ´Õ« Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ օգնություն»:

Արեւմուտքից օգնության բազմաթիվ խնդրանքներից մեկին անդրադառնում է Ս. Վրացյանը գրելով. «Անգլիայի ներկայացուցիչ Ստոկսը միայն որոշ պատասխան տվեց Ֆորեյն Օֆիսի կողմից՝ Անգլիան ոչնչով չի կարող օգնել: Հայերին ոչինչ չի մնում անել, բայց եթե իբրեւ երկու չարյաց փոքրագույնը– հաշտվել Խորհրդային Ռուսաստանի հետ»:

Ô¸Õ½Õ¿ Վրացյանի «Հ. Õ•Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ«Ö€ Õ´Õ¥Õ®Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ¤Õ¥Õ¼ Õ·Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¯Õ¡Õ¶Õ£Õ¶Õ¡Õ® Õ´Õ¶Õ¡Õ¬ Õ°Õ¡Õ¯Õ¡Õ¼Õ¸Ö‚Õ½ Õ£Õ¥Õ¿Õ¶Õ« Õ¾Ö€Õ¡ … ÕŠÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Õ¡Õ½Õ¥Õ¬ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚, Õ¸Ö€ Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ կուսակցության ՝ դաշնակցության Õ·Õ¡Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ¬ Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¸Ö‚ Õ·ÖƒÕ¸Õ© Õ§Ö€ Õ¿Õ«Ö€Õ¸Ö‚Õ´:… Õ¸Õ´Õ¡Õ¶Ö„ ÕºÕ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶, Õ©Õ¥ ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§  Õ·Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¥Õ¬ Õ¡Õ¶Õ°Õ¡Õ·Õ¿ Õ©Õ·Õ¶Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ«Ö€Ö„Õ¨ Õ¤Õ¥ÕºÕ« Ռուսաստանը, առանց Õ½Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¶ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ²Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ ցույց Õ¿Õ¡Õ¬, Õ©Õ¥ Õ«ÕžÕ¶Õ¹ ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Õ¡Õ¶Õ¥Õ¬ Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ կործանումից Õ­Õ¸Ö‚Õ½Õ¡ÖƒÕ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€: ÕˆÖ‚Ö€Õ«Õ·Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¡Õ¶Õ°Ö€Õ¡ÕªÕ¥Õ·Õ¿ Õ§Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¡Õ¶Õ´Õ«Õ»Õ¡ÕºÕ¥Õ½ «լեզու գտնել» Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Ռուսաստանի Õ°Õ¥Õ¿: Ô»Õ½Õ¯ Õ·Õ¡Ö€Ö„Õ¡ÕµÕ«Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¿Õ¡Õ¿Õ¡Õ¶Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ°Õ¸Ö‚ÕµÕ½Õ« Õ¥Ö‚ Õ¾Õ°Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ միջեւ»:

Ս. Վրացյանը եզրակացնում է. «Այսպիսի պայմաններում եւ այս տրամադրությամբ ու հույսերով Հայաստանի Հանրապետությունը դարձավ Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն, 1920թվի դեկտ.2–ին»:

***

ÔµÖ€Ö€Õ¸Ö€Õ¤ Õ´Õ¡Õ½.

Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ“Õ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶

1920 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¤Õ¥Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ« 2–ին, Õ¥Ö€Õ¢ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¥Õ¬ Õ§Ö€ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶, դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿ կնքեց Ô±Õ¬Õ¥Ö„Õ½Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡ÕºÕ¸Õ¬Õ« Õ­Õ¡ÕµÕ¿Õ¡Õ¼Õ¡Õ¯ Õ¤Õ¡Õ·Õ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€Õ¨, Õ¸Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Ö„Õ¸Õ¾ Õ¢Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ©Õ«Õ¾ Õ¡ÕµÕ¬ ստորացուցիչ Õ¯Õ¥Õ¿Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¸Õ²Ö„Õ«Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¨ կորցնում Õ§Ö€ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¾Õ¥Õ¬Õ« Ö„Õ¡Õ¶ 30 000  Ö„Õ¡Õ¼. Õ¯Õ«Õ¬Õ¸Õ´Õ¥Õ¿Ö€ Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ®Ö„, Õ¥Ö‚ Õ°Õ¡Õ¾Õ¡Õ½Õ¡Ö€Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Ô²Õ¡Õ©Õ¸Ö‚Õ´Õ« Õ¤Õ¡Õ·Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ¸Õ¾ Õ¶Õ¡Õ­Õ¡Õ¿Õ¥Õ½Õ¾Õ¡Õ® Õ¿Õ¥Ö€Õ«Õ¿Õ¸Ö€Õ«Õ¡ÕµÕ«Õ¶, Õ¡ÕµÕ½Õ«Õ¶Ö„Õ¶ Õ·Ö€Õ»Õ¡ÖƒÕ¡Õ¯Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Õ« Õ¥Ö‚ Սեւանի Õ¬Õ³Õ« Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´: Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¦Õ«Õ¶Õ¡Õ©Õ¡ÖƒÕ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¥Ö‚ Õ¦Ö€Õ¯Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ իրավունքից: Դաշնակցական Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ°Ö€Õ¡ÕªÕ¡Ö€Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Սեւրի պայմանագրից:

Դաշնակցությունը Թուրքերի հետ կնքել է երկու դաշնագիր մեկը 1918–ին Բաթումի դաշնագրով, մյուսը 1920 թվականին դեկտեմբերին Ալեքսանդրապոլի դաշնագրով: Հետաքրքրական է այդ առթիվ Ս. Վրացյանի նկատառումը. « Ճակատագրի ի՜նչ հեգնանք. 1918թ. հունիս 4–ին, Բաթումի դաշնագրով Թուրքիան եղավ առաջին պետությունը, որ ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը: Այժմ Հայաստանը առաջին պետությունն էր, որ ճանաչում էր քեմալական Թուրքիայի անկախությունը»:

Վրացյանը դա ոչ թե համարում է վարած քաղաքականության եւ դաժան իրականության անխուսափելի հետեւանք, այլ ճակատագրի հեգնանք:

Ô¸Õ½Õ¿ Վրացյանի Õ½Õ¯Õ½Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ°Õ¥Õ²Õ¯Õ¸Õ´Õ« Õ©Õ·Õ¶Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¡ÕªÕ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ·Õ¾Õ¥Õ°Õ¡Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¨: « Õ€Õ¥Õ²Õ¯Õ¸Õ´Õ¨ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶ օրից Õ«Õ½Õ¯ Õ©Õ·Õ¶Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ«Ö€Ö„ բռնեց Õ¤Õ¥ÕºÕ« Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ« Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ ոչ–բոլշեւիկ Õ¿Õ¡Ö€Ö€Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ«Ö€Õ¥Õ¶ ÕºÕ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ Õ¡ÕµÕ¶ÕºÕ¥Õ½, Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ ÕºÕ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ©Õ·Õ¶Õ¡Õ´Õ« Õ¥Ö€Õ¯Õ«Ö€Õ¨ Õ´Õ¿Õ¶Õ¸Õ² Õ¶Õ¾Õ¡Õ³Õ¸Õ² Õ´Õ« Õ¢Õ¡Ö€Õ¢Õ¡Ö€Õ¸Õ½ Õ¸Ö‚Õª… Õ¤Õ¥Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ« Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ¥Ö€Õ¨ Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ ենթարկվեցին Õ°Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ« Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ 70 Õ¨Õ¶Õ¿Õ«Ö€ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¡Õ¶Õ´Õ«Õ»Õ¡ÕºÕ¥Õ½ աքսորվեցին Ô²Õ¡Ö„Õ¸Ö‚:
Õ€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¾Õ¡Ö€ 10–ին Ռուսաստան աքսորվեց  Ô´Ö€Õ¸Õ¶ Õ«Ö€ զինակից Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¥Õ¿:»:

Ô±Õ¬Õ¥Ö„Õ½Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡ÕºÕ¸Õ¬Õ« դաշնագրից Õ¤Õ¥Õ¼ Õ¥Ö€Õ¯Õ¸Ö‚ Õ¡Õ´Õ«Õ½ չանցած դաշնակցությունը Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¶Õ¸Ö€ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ (Õ¡ÕµÕ½ÕºÕ¥Õ½ Õ¯Õ¸Õ¹Õ¾Õ¡Õ® Õ°Õ¥Õ²Õ¯Õ¸Õ´Õ«) Õ¾Õ¡Ö€Õ¡Õ® Õ¯Õ¸Õ·Õ¿,  Â«Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ կոմունիզմի» Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ«Õ¢Ö€ հետեւանք՝ կազմակերպեց ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨:

Ըստ հենց դաշնակցության պատմագրության, 1920 թվականի փետրվարի սկիզբներին Սիմոն Վրացյանի ղեկավարությամբ կազմվում է «Հայրենիքի փրկության կոմիտեն» եւ իշխանությունը հետ վերցնելու նպատակով իրագործում զինված ապստամբություն:

Փետրվարի 18–ին դաշնակցականներին հաջողում է գրավել Երեւանը եւ կարճ ժամանակով նորից տիրանալ իշխանության:

Ô±ÕµÕ¤ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€Õ¨ Õ« Õ¤ÕªÕ¢Õ¡Õ­Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ°Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ§ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ¶ Õ¢Õ¡Ö€Õ¤ Õ¸Ö‚ Õ³Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Õ£Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¡Õ°Õ«Õ¶, Õ¥Ö€Õ¢ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´ Õ¿Õ¥Õ²Õ« ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¡Ö€ Ռուս–թուրքական բանակցությունները, Õ¸Ö€Õ« ընթացքում ÕºÕ¥Õ¿Ö„ Õ§ Ö„Õ¶Õ¶Õ¾Õ¥Õ«Õ¶ Ô±Õ¶Õ¤Ö€Õ¯Õ¸Õ¾Õ¯Õ¡Õ½Õ«Õ¶, Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Õ² հարցերը: Ô»Õ¶Õ¹Õ¸Ö‚Õž Õ« Õ¤ÕªÕ¢Õ¡Õ­Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ°Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ«, Ö„Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´ կայացած Ռուս–թուրքական Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ«ÕºÕ´Õ¡Õ¶Õ¨ չկարողացավ մասնակցել Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« ÕºÕ¡Õ¿Õ¾Õ«Ö€Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨, Õ¸Ö€ Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¥Õ¬ Õ§Ö€ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡:  Ô´Õ¡Õ·Õ¶Õ¡Õ¯ÖÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ²Õ¥Õ¯Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ հայտարարեցին, Õ¸Ö€ Õ«Ö€Õ¥Õ¶Ö„ Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ£Õ¬Õ¸Ö‚Õ­Õ¶ Õ¥Õ¶ անցել Õ¥Ö‚ Õ¸Õ¹ Õ¸Ö„ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« անունից Õ¹Õ« Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ°Õ¡Õ¶Õ¤Õ¥Õ½ Õ£Õ¡Õ¬ Õ¡ÕµÕ¤ Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Õ´:

 Â«Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ¥Õ¶Õ«Ö„Õ« ÖƒÖ€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ կոմիտեի» Õ¶Õ¡Õ­Õ¡Õ£Õ¡Õ° Ս. Վրացյանը Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¯Õ¸Õ¶Ö†Õ¥Ö€Õ¡Õ¶Õ½Õ« մասնակիցներին, Õ¸Ö€ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ£Õ¬Õ¸Ö‚Õ­Õ¶ Õ§ անցել «Փրկության կոմիտեն» Õ¥Ö‚ «հետեւաբար Õ¯Õ¸Õ¶Ö†Õ¥Ö€Õ¡Õ¶Õ½Õ¨ Õ«Ö€Õ¡Õ¾Õ¡Õ½Õ¸Ö‚ Õ¹Õ§ Ö„Õ¶Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Õ¼Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ°Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« հարցերը: Ô´Õ¡ հենց Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ« ցանկությունն Õ§Ö€: Õ•Õ£Õ¿Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Վրացյանի Õ¤Õ«Õ´Õ¸Ö‚Õ´Õ¨ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¨ ÕºÕ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ»Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¨Õ¶Õ¤Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¬ Ô±Õ¬Õ¥Ö„Õ½Õ¡Õ¶Õ¤Ö€Õ¡ÕºÕ¸Õ¬Õ« ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Õ«Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ°Ö€Õ¡ÕªÕ¡Ö€Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ բանակցություններ Õ¾Õ¡Ö€Õ¥Õ¬ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« ÕºÕ¡Õ¿Õ¾Õ«Ö€Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ հետ»:

Մարտի 16–ին կնքվում է Մոսկվայի պայմանագիրը, որը հիմք է դառնում Կարսի պայմանագրին:

Ô±ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ»Õ¸Ö€Õ¤ Ö…Ö€Õ¶ Õ«Õ½Õ¯ նրանց Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¥Õ¶ Õ£Õ¡Õ¬Õ«Õ½ Õ´Õ¥Õ¦ Õ´Õ¥Õ¶Õ¡Õ¯ Õ©Õ¸Õ²Õ¡Õ® Ô±Ö€Õ¥Ö‚Õ´Õ¿ÕµÕ¡Õ¶ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ ամենից Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ ներկայացուցիչները  «Մասնավորապես, Õ¢Õ¸Ö‚Õ¼Õ¶ Õ¸Ö‚Ö€Õ¡Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ§Ö€ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¸Ö‚Õ´ Ô±Õ¶Õ¯Õ¡Ö€Õ¡ÕµÕ« ներկայացուցիչ Ô²Õ¥Õ°Õ¡Õ§Õ¤Õ¤Õ«Õ¶Õ¨, Õ¸Ö€Õ¨ Õ·Õ¿Õ¡ÕºÕ¥Õ¬ Õ§Ö€ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ«Õ¶Õ¨ Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¥Õ¬ Ö‡ Õ·Õ¡Õ¿ վշտացած Õ§Ö€ Õ¥Ö€Ö‡Õ¸Ö‚Õ´, Õ¸Ö€ իրենից Õ¡Õ¼Õ¡Õ» Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ պարսից ներկայացուցիչն Õ¸Ö‚ ամերիկացիները Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¥Õ¬ էին»,- Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Վրացյանը:

Ô»Õ½Õ¯ ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€Õ« 21-Õ«Õ¶ ÕŽÖ€Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¡Ö€Õ¿Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¶Õ¡Õ­Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¨ շնորհավորեց Õ°Õ¥Õ²Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¸Ö‚Õ´Õ¨, Ö‡ առաջարկեց Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¡Õ·Õ«Õ¶Ö„ Õ¯Õ¶Ö„Õ¥Õ¬ Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Ö‡Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ¥Õ´: բայց Õ« Õ¤ÕªÕ¢Õ¡Õ­Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ դաշնակցականների Õ¨Õ¶Õ¤Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¨ Õ¥Ö€Õ¥Ö„ Ö…Ö€ անց Թի‎ֆ‎լիսը խորհրդայնացավ Õ¥Ö‚ Õ¡Õ¶Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¿Õ¥Õ½ Õ´Õ¥Ö€ Õ¡Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ մնացին Õ´Õ¥Õ¶ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶Õ¡Õ¯: Ô¸Õ½Õ¿ հենց Վրացյանի Õ¥Ö€Õ¯Õ¡Ö€ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ«Ö€Õ¥Õ¶Ö„ ժողովրդից Õ£Õ¡Õ²Õ¿Õ¶Õ« Õ§Õ«Õ¶ ÕºÕ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ´ ÕŽÖ€Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« խորհրդայնացման Õ¬Õ¸Ö‚Ö€Õ¨: 

Դաշնակցականները արդեն մտածում էին դիմել թուրքերին օգնության խնդրանքով: Ղամարլուի ճակատի հրամանատար խմբապետ Սմբատն դրանցից առաջիններից էր: Վրացյանը գրում է. «Այդ հարցը զբաղեցնում էր և ուրիշների մտքերը, նույնիսկ Քաջազնունու նման զգաստ մարդկանց` այնքան ատելություն կար դեպի Հեղկոմի իշխանությունն ու բոլշևիզմն առհասարակ»:

 ÕŽÖ€Õ¡ÖÕµÕ¡Õ¶Õ« Õ­Õ¸Õ½Ö„Õ¥Ö€Õ¸Õ¾` Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ¥Õ¶Õ«Ö„Õ« ÖƒÖ€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ¿Õ¥Õ¶ Õ±Õ£Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€ «նոր Õ°Õ«Õ´Ö„Õ¥Ö€Õ« Õ¾Ö€Õ¡ Õ¤Õ¶Õ¥Õ¬ Õ°Õ¡Õµ-Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Ö‡ ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ± Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢, Õ©Õ¥Õ¯Õ¸Ö‚Õ¦ Õ¦Õ«Õ»Õ¸Ö‚Õ´Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾, Õ¬Õ¸Ö‚Õ®Õ¥Õ¬ Õ½Õ¡Õ°Õ´Õ¡Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ վեճը», ÕŽÖ€Õ¡ÖÕµÕ¡Õ¶Õ¨ Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Մենք Õ¡Õ·Õ­Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶Ö„ Õ¡Õ´Õ¥Õ¶ Õ¯Õ¥Ö€Õº ցույց Õ¿Õ¡Õ¬ Õ´Õ¥Ö€ Õ¢Õ¡Ö€Õ¥Õ¯Õ¡Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Ö‡ նրանց Õ¶Õ¥Ö€Õ·Õ¶Õ¹Õ¥Õ¬ Õ°Õ¡Õ¾Õ¡Õ¿ Õ¤Õ¥ÕºÕ« Õ´Õ¥Õ¦: Õ†Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ«Õ½Õ¯ դիմեցինք Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ«Õ¶` Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Ö‡Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ¥Õ´: Ô±ÕµÕ¤ Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¸Õ¾ Õ°Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ¯ Õ½ÕºÕ¡ ուղարկեցինք Ô»Õ£Õ¤Õ«Ö€` Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¸Õ¿: Õ„Õ¥Õ¶Ö„ Õ£Õ«Õ¿Õ¥Õ«Õ¶Ö„, Õ¸Ö€ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ¹Õ¥Õ¶ Ö…Õ£Õ¶Õ«, բայց Õ¤Õ«Õ´Õ¸Ö‚Õ´Õ¸Õ¾ Õ¯Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶Ö„ Õ·Õ¥Õ·Õ¿Õ¥Õ¬ Õ´Õ¥Ö€ Õ¢Õ¡Ö€Õ¥Õ¯Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¨ Ö‡ Õ¶Õ¥Ö€Õ·Õ¶Õ¹Õ¥Õ¬ Õ¾Õ½Õ¿Õ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¤Õ¥ÕºÕ« մեզ»: 

Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Õ°Õ¡Õµ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ°Õ¥Õ¿Õ¥Ö‚ÕµÕ¡Õ¬ Õ¯Õ¥Ö€Õº Õ¥Õ¶ ներկայացնում: «Երևանում Ö„Õ¥Õ´Õ¡Õ¬Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« ներկայացուցիչ Ô²Õ¥Õ°Õ¡Õ§Õ¤Õ¤Õ«Õ¶Õ«Õ¶  հասցեագրած Õ¶Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Վրացյանը Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡ÕµÕ« Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ´Õ¥Õ® ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« կառավարությունից Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§. «Առաջին` Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ³Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ£Õ¿Õ¶Õ¾Õ¸Õ² Õ°Õ¡Õµ Õ£Õ¥Ö€Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¶Õ¥Õ¬ ÔµÖ€Ö‡Õ¡Õ¶, Õ¥Ö€Õ¯Ö€Õ¸Ö€Õ¤` Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¡Õ¯Õ« ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¸Õ¾ Õ°Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ« Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¿Õ¡Õ¬ Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ´Õ©Õ¥Ö€Ö„, Õ¥Ö€Ö€Õ¸Ö€Õ¤` Õ°Õ¡Õ²Õ¸Ö€Õ¤Õ¥Õ¬, Õ©Õ¥ Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ´Õ¥Õ® ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ°Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¸ÕžÖ€ Õ§ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Ö…ÕªÕ¡Õ¶Õ¤Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ հասցնել, Õ¥Õ©Õ¥ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ§` Õ«Õ¶Õ¹ Õ¹Õ¡ÖƒÕ¸Õ¾ Ö‡ եղանակով»:

Քաղաքացիական պատերազմը շարունակվում է:

Ô±ÕµÕ¶ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Ö€ Õ¸Õ¹ Õ´Õ«Õ¡ÕµÕ¶ Õ¶Õ¥Ö€Ö„Õ«Õ¶ Õ¤Ö€Õ¤Õ¡ÕºÕ¡Õ¿Õ³Õ¡Õ¼Õ¶Õ¥Ö€, Õ¡ÕµÕ¬ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¡Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Ö„Õ«Õ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¸Õ¶Õ« Õ¤Õ¥Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶:

 Â«Õ€Õ¡Õµ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« պատմություն» Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Õ°Õ¡Õ¿Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ¯Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„. «Դեռեւս 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ°Õ¸Ö‚Õ¶Õ¾Õ¡Ö€Õ« 27–ին, Õ¡Õ¶Õ£Õ¬Õ«Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ «Թայմսը» Õ£Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€. «Դաշնակցականների Õ¬Õ«Õ¤Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ¶ Õ¡ÕµÕ½ Õ¡Õ´Õ½Õ« Õ½Õ¯Õ¦Õ¢Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶ Ô¹Õ«Ö†Õ¬Õ«Õ½Õ¸Ö‚Õ´ ունեցած Õ¯Õ¸Õ¶Ö†Õ¥Ö€Õ¡Õ¶Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ¾Õ³Õ¼Õ¥Õ¬ Õ¥Õ¶ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ°Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ միջոցներով Õ·Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¥Õ¬ Õ¯Õ¼Õ«Õ¾Õ¨ Õ¢Õ¸Õ¬Õ·Õ¥Ö‚Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¤Õ¥Õ´…» Õ©Õ¥Ö€Õ©Õ¨ Õ´Õ«Õ¡ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¶Õ·Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€, Õ¸Ö€ Õ¤Ö€Õ¡ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¡Õ¶Õ°Ö€Õ¡ÕªÕ¥Õ·Õ¿ Õ§ Õ¤Ö€Õ½Õ« Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ դաշնակցականներին»:

Նույն գրքում կարդում ենք. «Փետրվարյան ավանտյուրայի նախօրյակին Հայաստանում իրադրությունը որոշ չափով բարդացել էր նաեւ այն պատճառով, որ ռազմական կոմունիզմի քաղաքականության կիրառման ընթացքում, անհրաժեշտ չափով հաշվի չառնելով հանրապետության առանձնահատկությունները տեղերում թույլ էին տրվել մի շարք շեղումներ ու սխալներ, որոնք օգտագործվեցին դաշնակցականների կողմից: Այդ արտահայտվեց նրանով, որ խախտելով ռազմական կոմունիզմի սկզբունքները, շատ դեպքում տեղական աշխատողները վերցնում էին ոչ միայն աշխատավոր գյուղացիության պարենային ավելցուկը, այլեւ ամբողջ պաշարը, որը դժգոհություն էր առաջ բերում: 1921 թվականի հունվարին նախկին բանակի սպաների արտաքսումը հանրապետության սահմաններից նույնպես դժգոհությունների առիթ տվեց: նման դրությունը ճարպկորեն կարողացան օգտագործել սովետական իշխանության թշնամիները եւ իրենց կողմը գրավել մանրբուրժուական, ինչպես նաեւ ինտելիգենցիայի տատանվող տարրերին, ուժեղացնել իրենց քաղաքական պայքարի ճակատը»:

Ô¸Õ½Õ¿ Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡ÕµÕ«Õ¶ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« դաշնակցականները Õ¡Õ¼Õ¥Ö€Õ¥Õ½ Õ±Õ£Õ¿Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ Õ½Õ¸Õ¾Õ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¾Õ½Õ¿Õ¡Õ°Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ±Õ¥Õ¼Ö„ Õ¢Õ¥Ö€Õ¥Õ¬, Õ´Õ«Õ¶Õ¹Õ¤Õ¥Õ¼ Õ¶Ö€Õ¡Õ¶Ö„ Õ¯Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Õ«Õ¶ դաշնակցականների Õ¯Õ¥Õ¶Õ¿Ö€Õ¸Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ´Õ¡Ö€Õ´Õ¶Õ« ՝ Õ¢ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¸ÕµÕ« 1920Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¶Õ¸ÕµÕ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ« 30–ի Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö‚Õ´Õ¨, Õ¸Ö‚Ö€ Õ¡Õ½Õ¾Õ¡Õ® Õ§Ö€.«…Õ¢ÕµÕ¸Ö‚Ö€Õ¸Õ¶ Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Հայաստանից, Õ©Õ¸Õ²Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ«Ö€ ներկայացուցիչը, Õ¥Ö‚ Õ°Ö€Õ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ£Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¥Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶ իրենց Õ¿Õ¥Õ²Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ±Õ¡ÕµÕ¶ Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¥Õ¬ Õ¥Ö‚ Õ£Õ¡Õ²Õ¿Õ¶Õ« ÕºÕ¡Õ°ÕºÕ¡Õ¶Õ¥Õ¬ կուսակցության գոյությունը»: («Հայրենիք» Ô²Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ¶ 1925 )

«Զինված ելույթի առաջին փորձը դաշնակցականները կատարեցին 1921թվականի հունվարի 22–ին՝ Բաշ–Գյառնիում եւ գրավեցին այն», իշխանություններին հաջողում է հետ վերցնել այն հունվարի 29–ին:

Քեմալական Թուրքիան եւ Արեւմտյան երկրները նաեւ քիչ ջանք չխնայեցին Հայաստանում տապալելու Խորհրդային իշխանությունը:

Եղբայրական պատերազմ էր եւ բանտերը լցվում են կոմունիստներով եւ ապստամբության հակառակ մարդկանցով: Սակայն ապստամբներին չի հաջողվում ամենուրեք գրավել իշխանությունը եւ եղբայրասպանությունը շարունակվում է:

Դաշնակցությունը Õ´Õ¥Õ® Õ°Õ¸Ö‚ÕµÕ½Õ¥Ö€ Õ§Ö€ Õ¯Õ¡ÕºÕ¥Õ¬ Õ¡Ö€Õ¿Õ¡Ö„Õ«Õ¶ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ«, Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ´Õ¥Õ¶Õ·Õ¥Ö‚Õ¾Õ«Õ¯ÕµÕ¡Õ¶ ÕŽÖ€Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ°Õ¥Õ¿: Սակայն ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€Õ« 25–ին, Õ«Õ¶Õ¹ÕºÕ¥Õ½ ասացինք Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ´Õ¥Õ¶Õ·Õ¥Ö‚Õ¾Õ«Õ¯ÕµÕ¡Õ¶ ÕŽÖ€Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨  Õ¨Õ¶Õ¯Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¥Ö‚ Õ­Õ¸Ö€Õ¿Õ¡Õ¯Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ դաշնակցության Õ°Õ¸Ö‚ÕµÕ½Õ¥Ö€Õ¨:

Ս. Վրացյանը «Հայրենիքի ÖƒÖ€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ կոմիտեի» անունից Õ¤Õ«Õ´Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡ÕµÕ« Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨: Տեսակցություններ Õ§ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ¡Ö€Õ¥Ö‚Õ¥Õ¬ÕµÕ¡Õ¶ Õ³Õ¡Õ¯Õ¡Õ¿Õ« Õ°Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¿Õ¡Ö€ Õ”ÕµÕ¡Õ¦Õ«Õ´ Ô¿Õ¡Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö„Õ«Ö€ ÖƒÕ¡Õ·Õ¡ÕµÕ« ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶Õ« ներկայացուցիչ Ô²Õ¡Õ°Õ¡Õ¥Õ¤Õ¤Õ«Õ¶Õ« Õ°Õ¥Õ¿:  Õ¾Õ¥Ö€Õ»Õ«Õ¶Õ«Õ½ միջոցով 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ« 18–ին Ô¹Õ¸Ö€Ö„Õ«Õ¡ÕµÕ« Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ ÔºÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨ Õ´Õ« Õ¤Õ«Õ´Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ¸Ö‚Õ²Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ´, Õ¸Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ» Õ¡Õ½Õ¾Õ¡Õ® Õ§Ö€. « Õ€Õ¡ÕµÖ€Õ¥Õ¶Õ«Ö„Õ« ÖƒÖ€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ¿Õ¥Õ¶ …Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡ÕµÕ« Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ´Õ¥Õ® ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, Õ°Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¡Õ¦Õ£Õ¥Ö€Õ« ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ± Õ·Õ¡Õ°Õ¥Ö€Õ«, Õ¨Õ½Õ¿ Õ¯Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ շուտ՝ ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¤Õ¡Ö€Õ±Õ¶Õ¥Õ¬ Տաճկաստանում Õ£Õ¿Õ¶Õ¾Õ¸Õ² Õ°Õ¡Õµ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ£Õ¥Ö€Õ«Õ¶Õ¥Ö€Õ«Õ¶: Տալ՝ Õ¸Ö€Õ¸Õ· ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ Õ°Õ¡Õµ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ«Õ¶ Õ¼Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ´Õ©Õ¥Ö€Ö„,… Õ€Õ¡Õ²Õ¸Ö€Õ¤Õ¥Õ¬ Õ´Õ¥Õ¦ Õ©Õ¥ Õ¡Ö€Õ¤ÕµÕ¸Ö„ Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ´Õ¥Õ® ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« Õ¯Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ°Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ§ Õ£Õ¿Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ հասցնել Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¦Õ«Õ¶Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Ö…ÕªÕ¡Õ¶Õ¤Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¥Õ©Õ¥ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ§, Õ«ÕžÕ¶Õ¹ Õ¹Õ¡ÖƒÕ¸Õ¾ Õ¥Ö‚ Õ¥Õ²Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Õ¾ Õ¥Ö‚ Õ«ÕžÕ¶Õ¹ ժամանակամիջոցում:

Սույն դիմումն անելով՝ Հայաստանի կառավարությունը հիմնվում է այն բարեկամական հարաբերությունների վրա, որոնց հիմք է դրված Ալեքսանդրապոլի դաշնագրից եւ որոնք խանգարված էին բոլշեւիկների իշխանության ժամանակ»:

Փետրվարյան այդ ապստամբ օրերին «Հայրենիքի փրկության կոմիտեն» մոլեգին կերպով քարոզում է թուրքական օրիենտացիա:

Հայրենիքի փրկության կոմիտեի օրգան «Ազատ Հայաստանը» գրում է. «Իրերի պատմական բերումով Անդրկովկասի ժողովուրդների քաղաքական ազատության իրական պաշտպանը կարող է դառնալ միայն Տաճկաստանը: Որովհետեւ Տաճկաստանն է այն միակ իրական մերձավորագույն քաղաքական ուժը, որը անմիջապես եւ կենսապես շահագրգռված է Անդրկովկասի ժողովուրդների կատարյալ Ազատագրմամբ» (Ազատ Հայաստան», 15 մարտի 1921 թ.):

Այսպիսով դաշնակցականները գործարքի մեջ են մտնում նույնիսկ թուրքական ոճրագործ նվաճողների հետ:

Սակայն Õ¥Õ²Õ¢Õ¡ÕµÖ€Õ¡Õ½ÕºÕ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ½ Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ®Õ¡Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¹Õ§Ö€ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ¥Ö€Õ¯Õ¡Ö€ Õ¿Õ¥Ö‚Õ¥Õ¬, ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¨ Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¸Ö‚Ö€Õ¥Ö„ Õ°ÕµÕ¸Ö‚Õ®Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§Ö€, Õ“Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¯Õ¸Õ´Õ«Õ¿Õ¥Õ« Õ·Õ¡Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ´ Õ­Õ¸Ö‚Õ³Õ¡ÕºÕ¨ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¸Ö‚Õ½Õ¡Õ¬Ö„Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ´Õ¥Õ® Õ¹Õ¡ÖƒÕ¥Ö€Õ« Õ§Õ«Õ¶ Õ°Õ¡Õ½Õ¥Õ¬: 1921 Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ« 18–ին Ս. Վրացյանը Õ†ÕªÕ¤Õ¥Õ°Õ«Õ¶ Õ¸Ö‚Õ²Õ²Õ¾Õ¡Õ® Õ¶Õ¡Õ´Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ£Ö€Õ¥Õ¬ Õ§. «Ես Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ£Ö€Õ¥Õ¬ Õ¥Õ´ Ö„Õ¥Õ¦ Õ´Õ¥Ö€ կացության Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶: Õ„Õ« Õ¡Õ´Õ«Õ½ Õ§ Õ¯Õ¼Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶Ö„: ÕŽÕ¥Ö€Õ»Õ«Õ¶ Ö…Ö€Õ¥Ö€Õ¨ Õ¶Õ¯Õ¡Õ¿Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Ö€Õ¤Õ« Õ´Õ¥Õ» Õ©Õ¸Ö‚Õ¬Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ«Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ» Õ­Õ¸Ö‚Õ³Õ¡ÕºÕ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ¿Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ¤Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ·Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Ö€… Õ„Õ¿Õ¥Õ¬ Õ¥Õ¶Ö„ բանակցության Õ´Õ¥Õ» Ö…Õ£Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¡Õ½Õ«Õ¶ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¿Õ¡Õ³Õ«Õ¯ Õ°Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ հետ»:

Ô¹Õ«Ö†Õ¬Õ«Õ½Õ¸Ö‚Õ´ Õ°Õ¡Õµ Õ´Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ¡Õ­Õ¡Õ±Õ¥Õ¼Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ¥Ö‚ Ô³.Ô¿. Õ•Ö€Õ»Õ¸Ö‚Õ¶Õ«Õ¯Õ«Õ±Õ¥Õ« Õ°Õ¡Õ¶Õ±Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢  Õ¡ÕµÕ¤ Ö…Ö€Õ¥Ö€Õ«Õ¶  Թիֆլիսից ÔµÖ€Õ¥Ö‚Õ¡Õ¶ Õ§ Õ´Õ¥Õ¯Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ½Õ¿Õ¥Õ²Õ® Õ€Õ¸Õ¾Õ°Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Õ½ Թումանյանը՝ Õ¦Õ¥Õ¶Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ¾Õ¡ÕµÖ€ Õ¤Õ¶Õ¥Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢: «Սակայն դաշնակցականներն Õ¡ÕµÕ¤ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€ Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Ö€Õ¯Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ´Õ¥Ö€ÕªÕ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶, Õ«Õ½Õ¯ Õ€Õ¸Õ¾Õ°. Ô¹Õ¸Ö‚Õ´Õ¡Õ¶ÕµÕ¡Õ¶Õ«Õ¶ Õ¥Õ¶Õ©Õ¡Ö€Õ¯Õ¸Ö‚Õ´ Õ¿Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ բանտարկության»:

Ներքին ուժերի եւ 11–րդ կարմիր բանակի ներգործությամբ Ապրիլի 3–ին ավարտվում է «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» 40–օրյա իշխանությունը:

Հավատալով ողջ երկրով մեկ տարածվող հսկայական այն տեղեկություններին, որ բոլշեւիկները կացնով են գալիս եւ գլխատելու են բոլորին, տասնյակ հազարավոր մարդիկ բռնում են արտագաղթի ճամփան, սակայն մի քանի ամսից հետո, երբ ամեն ինչ հանդարտվում է շատերը վերադառնում են իրենց տուն ու տեղին:

Փետրվարյան ապստամբությունը ունեցավ անփառունակ վախճան: Դաշնակցականները կորցրին իշխանությունը, Խորհրդային իշխանությունը վերահաստատվեց Հայաստանում: Վերացավ Ռազմական կոմունիզմի քաղաքականությունը, ինչը արդեն վերացել էր ողջ Ռուսաստանում՝ տեղը զիջելով ավելի հանդուրժողական եւ ռեալիստական քաղաքականության:
Հայաստանի իշխանության գլուխն է անցնում Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը (ԺողԿոմԽորհ), որի նախագահ նշանակվեց Հայաստան ժամանած Ալեքսանդր Միասնիկյանը, որի շնորհիվ երկրում իշխում է խաղաղությունը եւ սկսվում ստեղծարար բուռն աշխատանքը:

Ձեռք Õ¡Õ¼Õ¡Õ® Õ¬Õ¸Ö‚Ö€Õ» միջոցառումների Õ·Õ¶Õ¸Ö€Õ°Õ«Õ¾ 1921Õ©Õ¾Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ« Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ« 23–ին Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¦Õ¸Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ¨ Õ¤Õ¸Ö‚Ö€Õ½ քշվեցին Ալեքսանդրապոլից (Ô³ÕµÕ¸Ö‚Õ´Ö€Õ«)  Õ¸Ö‚ Õ¶Ö€Õ¡ գավառից:

***

ÕŽÕ¥Ö€Õ»Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶.

 ÕŠÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¤Õ¡Õ½Õ¥Ö€Õ¨…
 Õ«ÕžÕ¶Õ¹ Õ¹ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ¡Õ¶Õ¥Õ¬:

ÕŠÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¢Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ©Õ«Õ¾ Õ¶Õ´Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¸Õ¾ հանդերձ՝ Õ¥Ö€Õ¢Õ¥Ö„ Õ¹Õ« Õ¯Ö€Õ¯Õ¶Õ¾Õ¸Ö‚Õ´: 100 Õ¿Õ¡Ö€Õ« Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¾Õ¡ ÕºÕ¡Õ¿Õ´Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¸Ö‚Õ¶Õ« Õ·Õ¡Õ¿ Õ¶Õ´Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€, Õ½Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¶ Õ¡ÕµÕ½Ö…Ö€ Õ¸Õ¹ Ռուսաստանն Õ§ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Ռուսաստանը, Õ¸Õ¹ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡Õ¶ Õ§ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Ô¹Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ«Õ¡Õ¶  Õ¸Õ¹ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¶ Õ§ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¸Õ¹ Õ§Õ¬ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¨ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¨:

Ռուս–թուրքական, Õ¯Õ¡Õ´ Õ¸Ö€Õ¥Ö‚Õ§ Õ¡ÕµÕ¬ Ö…Õ¿Õ¡Ö€ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« հարաբերություններից Õ¥Ö‚ պայմանագրերից Õ¢Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¢Õ¡Ö€ Õ¹ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ½ÕºÕ¡Õ½Õ¥Õ¬ Õ´Õ¥Õ¦ Õ°Õ¡Õ´Õ¡Ö€ Õ¶ÕºÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ¬Õ¡Õ¾Õ¨, ÖƒÕ¸Õ­Õ¡Ö€Õ¥Õ¶Õ¨ ÕºÕ«Õ¿Õ« Õ¿Õ¥Õ½Õ¶Õ¥Õ¬ Õ©Õ¥ Õ½Õ¥ÖƒÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ¨ Õ«Õ¶Õ¹ Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ´Õ¸Ö‚Õ¶Ö„ Õ¥Ö‚ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Õ¶ ունեցել Õ¥Ö‚ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶ Õ¶Õ´Õ¡Õ¶  հարցերում, Õ¥Ö‚ հարցերին Õ¶Õ¡ÕµÕ¥Õ¬ Õ¥Ö‚ Õ£Õ¶Õ¡Õ°Õ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Õ¬ Õ¶Õ¡Õ¥Ö‚ Õ¡ÕµÕ¤ դիտանկյունից:

Ô²Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¢Õ¡Ö€ Õ¥Õ©Õ¥ Õ¹Õ¬Õ«Õ¶Õ¥Ö€ ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€ÕµÕ¡Õ¶ Õ¡Õ¶ÖƒÕ¡Õ¼Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯ Õ¤Õ¥ÕºÖ„Õ¥Ö€Õ¨, Õ°Õ¡ÕµÕ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÕºÕ¡Õ¿Õ¾Õ«Ö€Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¶Õ¥Ö€Õ¯Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ„Õ¸Õ½Õ¯Õ¾Õ¡ÕµÕ¸Ö‚Õ´, Õ¶Õ¾Õ¡Õ¦Õ¡Õ£Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ¨ Õ¯Õ¡Ö€Õ¸Õ² Õ§Ö€ Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¡Õ¯Õ« Õ¤Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ ÖƒÕ¸ÖƒÕ¸Õ­Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Õ¡Ö€Õ±Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ¥Õ¬ ÕºÕ¡ÕµÕ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ£Ö€Õ« Õ´Õ¥Õ»:  ÔµÕ¾ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶ÕºÕ¥Õ½ Õ¥Ö€Õ¯Õ«Ö€Õ¨ Õ°Õ¥Õ¼Õ¸Ö‚ Õ¯Õ´Õ¶Õ¡Ö€ Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ¡Õ¶ÕºÕ¡Õ¿Õ¡Õ¯, Õ¡Õ¶Õ¿Õ¥Õ²Õ« Õ¸Ö‚ Õ¡Õ¶Õ´Õ«Õ¿ ցնցումներից:

Ô±ÕµÕ½Ö…Ö€ Õ´Õ¥Ö€ ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö‚Ö€Õ¤Õ¨ Õ¡Ö€Õ¤Õ¥Õ¶ Õ¡Õ¼Õ¡Õ¾Õ¥Õ¬ Õ°Õ¡Õ½Õ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ շրջահայաց՝ Õ¬Õ¡Õ¾ Õ§ Õ°Õ¡Õ½Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ´ Õ«Õ½Õ¯Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ Õ¯Õ¥Õ²Õ® Õ°Õ¡ÕµÖ€Õ¥Õ¶Õ¡Õ½Õ«Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Ö€Õ¢Õ¥Ö€Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨, Õ¬Õ¡Õ¾ Õ§ Õ¨Õ¶Õ¯Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚Õ´  Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ·Õ¡Õ°Õ« գիտակցությունը, Ö„Õ¡Õ¶ Õ¡ÕµÕ¶ Õ«Õ¶Õ¹ Õ¸Õ´Õ¡Õ¶Ö„ Õ¯Õ¯Õ¡Ö€Õ®Õ¥Õ¶:

Դաշնակցության Õ¡Õ¶Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¿Õ¥Õ½ Õ¥Ö‚ Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ®Õ¡Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¨ Õ¥Ö‚ ÕªÕ¡Õ´Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ« Õ¡Õ·Õ­Õ¡Ö€Õ°Õ¡Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶  Õ«Ö€Õ¸Õ²Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚ ընթացքի Õ¾Õ¥Ö€Õ¡Õ¢Õ¥Ö€ÕµÕ¡Õ¬ Õ³Õ«Õ·Õ¿ Õ£Õ¶Õ¡Õ°Õ¡Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¿Õ¡Õ¬Õ¸Ö‚ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¡Õ¯Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ ÕºÕ¡Õ¯Õ¡Õ½Õ¨, Õ¯Õ¡Õ´ Õ¹Õ°Õ¡Õ½Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬Õ¨, Õ¥Ö‚ Õ¯Õ¡Õ´  Õ¹Õ°Õ¡Õ½Õ¯Õ¡Õ¶Õ¡Õ¬ ձեւացնելը Õ¡Õ¶Õ¤Õ¡Õ¼Õ¶Õ¡Õ¬Õ« Õ¯Õ¸Ö€Õ¸Ö‚Õ½Õ¿Õ¶Õ¥Ö€ պատճառեցին Õ€Õ¡ÕµÕ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶Õ¨, Õ¸Ö€Õ« Õ¡Ö€Õ¤ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Ö„Õ¸Ö‚Õ´ ունեցանք Õ¡ÕµÕ¶ Õ«Õ¶Õ¹ ունեցանք: Ô¿Õ¡Ö€Õ¥Õ¬Õ« Õ§Ö€ Õ¥Ö‚ Õ°Õ¶Õ¡Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ§Ö€ Õ¸Ö‚Õ¶Õ¥Õ¶Õ¡Õ¬ Õ¡Õ¾Õ¥Õ¬Õ« Õ¬Õ¡Õ¾Õ¨, Õ½Õ¡Õ¯Õ¡ÕµÕ¶…

Õ†Ö€Õ¡Õ¶Ö„ Õ¡ÕµÕ½ Õ¢Õ¸Õ¬Õ¸Ö€Õ« Õ¸Õ²Õ» Õ´Õ¥Õ²Ö„Õ¨ Õ¢Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ´Õ¥’Õ¯ Ô±Ö€Õ¥Ö‚Õ´Õ¸Ö‚Õ¿Ö„Õ«, Õ´Õ¥’Õ¯ Õ©Õ¸Ö‚Ö€Ö„Õ¥Ö€Õ«, Õ´Õ¥’Õ¯ Õ¼Õ¸Ö‚Õ½Õ¶Õ¥Ö€Õ« վրա՝ առանց Õ¤Õ¸Ö‚ÕµÕ¦Õ¶ Õ¡Õ¶Õ£Õ¡Õ´ Õ«Õ¶Ö„Õ¶Õ¡Ö„Õ¶Õ¶Õ¡Õ¤Õ¡Õ¿Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶:

Զգացմունքային, ազգային վերամբարձ ու լոզունգանման մոտեցումներից եւ գնահատականներից վեր՝ մեզ այսօր առավել պիտի հետաքրքրի խոսել այդ ապստամբությունների ունեցած դառը հետեւանքների մասին, որպեսզի դրական դասեր քաղենք անցյալից եւ չկրկնենք նույն սխալները:

Ô±ÕµÕ½Ö…Ö€ 100 Õ¿Õ¡Ö€Õ« անց, Ö…Õ£Õ¿Õ¾Õ¥Õ¬Õ¸Õ¾ Õ¶Õ¥Ö€Õ¯Õ¡ Õ«Õ·Õ­Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ©Õ¡Õ¾Õ·ÕµÕ¡ Ö„Õ¡Õ²Õ¡Ö„Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ´Õ¥Õ» Õ©Õ¸Ö‚ÕµÕ¬ Õ¿Õ¾Õ¡Õ® Õ©Õ¡Õ¾Õ·Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ սխալներից Õ¥Ö‚ բացթողումներից՝ Õ´Õ¥Ö€ Õ¡Õ¹Ö„Õ« Õ¡Õ¼Õ»Õ¥Ö‚ Õ®Ö€Õ¡Õ£Ö€Õ¾Õ¸Ö‚Õ´ Õ§ Õ«Ö€Õ¡Õ£Õ¸Ö€Õ®Õ¥Õ¬, Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ¡Õ¶Õ´Õ¡Õ¶ Õ¡Õ¶Õ°Õ¥Õ¼Õ¡Õ¶Õ¯Õ¡Ö€ Õ¸Ö‚ Õ¡Ö€Õ¯Õ¡Õ®Õ¡Õ­Õ¶Õ¤Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ չափազանց Õ¾Õ¿Õ¡Õ¶Õ£Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ¡ÕºÕ½Õ¿Õ¡Õ´Õ¢Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶ Õ¥Ö‚ ÕºÕ¥Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¥Õ²Õ¡Õ·Ö€Õ»Õ¸Ö‚Õ´: Õ€Õ¶Õ¹Õ¸Ö‚Õ´ Õ¥Õ¶ Õ¶Õ¸Ö‚ÕµÕ¶Õ«Õ½Õ¯ Õ¡Õ°Õ¡Õ¢Õ¥Õ¯Õ¹Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Õ¥Ö‚  Õ°Õ¸Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€ 27–ի Õ¯Ö€Õ¯Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¡Õ´Õ¢ Õ½ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö‚Õ©ÕµÕ¸Ö‚Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¸Õ¹Õ¥Ö€…

Հարկավոր է լինել զգուշ եւ շրջահայաց:

Ô¿Õ¡Ö€Õ¸ Õ€Õ¡Õ¯Õ¸Õ¢ÕµÕ¡Õ¶

2021 ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€, Õ‡Õ¾Õ¥Õ¤Õ«Õ¡

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


4/AAB0Q2qi2hC5WMFScWsapOW0d1ypdvjHSDFgUciTQjW7ImoDTCNLGO4